وحدت یا توحید؟!: نگرشی بر نظریه استاد حسن زاده آملی صفحه 21

6. تمامی بزرگان مکتب که در مقام فتوی و اظهار نظر در باره یکی بودنِ خالق و خلق برآمده اند، این عقیده را باطل و مخالف با مکتب وحی دانسته اند.

7. خودِ وحدت وجودیان، در بیان عقیده خویش دچار تناقض گویی های فراوان بوده، و در موارد بی شمار به بطلان آن صریحا اعتراف کرده اند.

این بود خلاصه اشکالات، اینک به توضیح آن ها در حدی که شایسته این مختصر باشد می پردازیم.

توضیح اشکالات:

اشکال اول:

"موجود"، دارای دو مصداقِ حقیقی و واقعی است که این دو مصداق، دو سنخ کاملا مغایر با هم می باشند. این دو سنخ عبارتند از:

الف) موجودِ دارای مقدار و اجزا، پذیرای زیاده و نقصان، قابل تعدد و تکرر و تکثر. این سنخ از موجودات چیزهایی هستند که ذاتا قابل "شناخت و ادراک" و "وجود و عدم" و "هستی و نیستی" می باشند.

ب) موجودِ متعالی و فراتر از قابلیتِ داشتنِ اجزا، ابعاض، زمان، مکان، شکل، شبح، مقدار، مثل و مانند. این موجود ذاتا قابل شناخت و معرفت نبوده؛ تنها بر اساس برهان عقلی وجود آن قابل اثبات است، و از راه وجود مخلوقات، به وجودِ آن پی برده می شود.

دو وجهی که به عنوان اقسام تعیّن در کتاب "وحدت از دیدگاه عارف و حکیم" به آن اشاره شده است (یعنی: 1. تعیّن به گونه "تقابل و جدا بودنِ افراد از یکدیگر"، 2. تعیّن به نحو "احاطه و داخل بودنِ یکی در دیگری")، تصور آن تنها در مورد مصادیقِ سنخ اول از موجوداتی ممکن است که بیان داشتیم، (و آن ها همان موجوداتی هستند که تصور جزء و کل، صفت و موصوف، کوچکی و بزرگی، مقدار و شکل، داخل بودن و خارج بودن و... نسبت به آن ها ممکن است).