وحدت یا توحید؟!: نگرشی بر نظریه استاد حسن زاده آملی صفحه 4

در کتاب "وحدت از دیدگاه عارف و حکیم" به منظور تبیین دیدگاه های وحدت وجودیان و دفاع از آن چنین آمده است:

تعیّن بر دو قسم است:

1. تعیّن تقابلی، مانند: تعیّن وجود انسانی در مقابل انسان دیگر

2. تعیّن احاطی، مانند: احاطه و فراگیری کل نسبت به جزء

کتاب مزبور بر اساس این تقسیم، نسبتِ وجود خدا و خلق را از قسم دوم دانسته و مدعی است: همان طور که وجود اجزای یک چیز، خارج از کل آن ها نمی باشد، تمامی اشیای جهان هستی نیز وجودی خارج از وجود خداوند نداشته، و یکتایی خداوند چیزی جز یکتایی مجموعه اشیا نیست.

نادرستی این تقسیم کاملا روشن است زیرا:

الف) چنانچه ما موجوداتِ مختلف را به طور مستقل مورد توجه قرار دهیم، وجود هر یک از آن ها جدا از دیگری بوده، و در مقابل آن خواهد بود. ولی هرگاه چند فرد از همان موجودات را به عنوان مجموعه واحدی فرض کنیم، وجودِ هر یک از آن ها جزئی از کل آن ها بوده، و هیچ جزئی دارای وجود خارج از کل آن ها نخواهد بود. بنابراین، تقسیم مذکور صرفا بر اساس امری اعتباری بوده، و دارای ملاک واقعی نمی باشد،(1) بلکه به نحوه نگاه ما به آن ها از حیث جزئی از کل یک مجموعه بودن یا جدا جدا بودن بستگی دارد.

ب) در این تقسیم، به طور کلی از وجود ذاتی که فراتر از داشتن جزء و کل و مقدارو عدد می باشد (خالق متعال)، غفلت شده است. چه اینکه این تقسیم، مخصوصِ وجود مخلوقات، و اشیای متجزی و قابل زیاده و نقصان، و دارای