- مقدمه 1
- اشاره 3
- وحدت یا توحید؟! 7
- نمونه هایی دیگر از سخنان وحدت وجودیان 13
- خلاصه اشکالات: 19
- توضیح اشکالات: 21
- اشکال اول: 21
- بر آستان وحی 24
- اشکال سوم: 40
- اشکال چهارم: 42
- اشکال پنجم: 46
- اشکال ششم: 49
- اشکال هفتم: 50
- اشاره 61
- تفسیر اول: 64
- تفسیر سوم: 66
- فصل سوم: اشراقات و الهامات فلسفی و عرفانی!! 72
- اشاره 72
- ادعاهای عارفان و خودباختگی دیگران! 78
- نظرات برخی بزرگان در مورد وحدت وجود 91
- برخی مخالفان ملاصدرا 117
آنجا عین همان عقیده ای باطل دانسته شده است که وحدت وجودیان و حتی خودِ مؤلف رساله "لقاء اللّه "، و بلکه خود ملاصدرا در جاهای دیگر آن را قبول کرده اند. رساله "لقاء اللّه " در این مورد وحدت وجود را به چهار معنی تفسیر می کند که عبارتند از:
تفسیر اول:
اولین تفسیر عقیده "وحدت وجود" این است که گفته شود:
وجود، واحد شخصی بوده، و وجودِ بقیه اشیا مانند دریا و امواج آن چیزی جز صورت های مختلف همان حقیقت واحد نیست.
و ما بیان داشتیم که این تفسیر عینا همان چیزی است که وحدت وجودی ها(1) به آن معتقد بوده، و خود ایشان هم به بطلان آن معترفند.
1- . تذکر این نکته ضرورت دارد که از جهت اصول و مبانی، هیچ تفاوتی بین نحله های مختلف فلسفی و عرفانی وجود ندارد، مکتب "مشاء" و "اشراق" و "حکمت متعالیه" و "عرفان هندی" و "بودایی" و "یونانی" و "ابن عربی" و... همه یک چیز می گویند، جز اینکه برخی از آنان تا نیمه راه آمده، به نتایج صریح مبانی و اصول خویش ملتزم نشده اند، ولی برخی دیگر مانند "ملاصدرا" و "ابن عربی" کاملا جسورانه و بی باک، تا آخرِ راه را رفته، وجود عالم را وهم و خیال انگاشته، و همه چیز را عین ذات خداوند دانسته اند!! بدیهی است هر کس زیر بار اعتقاد به معنای واقعی "خلقت و آفرینش الهی" نرود، و نپذیرد که خداوند متعال اشیا را بدون سابقه وجودی آن ها لا من شی ء، آفریده است، (که البته تمامی اهل فلسفه و عرفان این چنینند)، برای فرار از التزام به "وحدت شخصی وجود" هیچ راهی نداشته، باید "ذات خدا و خلق" را عینا یک چیز دانسته، و تعدد و تغایر آن ها را صرفا امری اعتباری و غیر واقعی مانند تفاوت بین "کل و اجزای آن" یا "دریا و امواج آن" بشمارد. آنگاه شگفت اینکه چه بسیار متفکرین ناپخته ای که عمر گران بهای خود و دیگران را در جست و جوی تفاوت های مشرب های مختلف فلسفی و عرفانی (مانند تفاوت بین قائلین به "صدور" یا "تشکیک" یا "حصص" و "وحدت وجود" یا "وحدت وجود و موجود")، مشغول می دارند!!