تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 109

و روایات خود بر دو قسم است :

1 _ دسته ای از روایات اصل تباین بین خالق و مخلوق را بیان می کند .

2 _ دسته ای دیگر برهان عقلی بر امر مذکور اقامه می نماید که در دسته نهم و دهم روایات ذکر خواهیم نمود .

امّا آیات مانند « لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْءٌ »(1)_(2) و « فَلاَ تَضْرِبُوا لِلَّهِ الأَمْثَالَ إِنَّ اللَّهَ یَعْلَمُ وَأَنتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ » .(3) « سُبْحَانَهُ وَتَعَالَی عَمَّا یَصِفُونَ »(4) « سُبْحَانَ رَبِّکَ رَبِّ الْعِزَّهِ عَمَّا یَصِفُونَ » .(5)

طوائف ده گانۀ روایاتِ قاعدۀ تباین

اشاره

در سنّت : طوائف متعددی از روایات وارد شده که دلالت بر نفی تشبیه بین خالق تعالی و مخلوق می کند و از مجموع آنها استفاده می شود که خدای متعال در هیچ جهتی از جهات _ نه در ذات و نه در صفات _ با مخلوقات شباهت و سنخیّت ندارد .

دسته اول

روایاتی است که شناخت حق تعالی را مبتنی بر خروج از حدّ تعطیل و حدّ تشبیه می داند :

1 _ عن هشام بن إبراهیم العبّاسی قال : قلت له _ یعنی أبا الحسن علیه السلام : جعلت

1- شوری : 11 .
2- آیه مذکور از آیاتی است که دلالت بر نفی تشبیه می کند مرحوم طبرسی می نویسد « لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْءٌ » أی لیس مثله شیء والکاف زائده مؤکّده لمعنی النفی . _ مجمع البیان : 9 _ 10 ، 24 _ علاّمه طباطبائی می نویسد : « لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْءٌ » أی لیس مثله شیء ، فالکاف زائده للتأکید وله نظائر کثیره فی کلام العرب . المیزان : 18 ، 26 . علاوه براینکه متبادر به ذهن از آیه شریفه نفی تشبیه است روایات فراوانی آیه را بر معنای نفی تشبیه حمل نموده که در متن ، بعضی از آنها را ذکر خواهیم کرد . ولی ابن عربی آیه را حمل بر تشبیه و تنزیه که لازمه نظریه وحدت وجود است می نماید ، می گوید : « لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْءٌ » فنّزه ، وهو السمیع البصیر فشبّه . _ فصوص الحکم : 70 _ مراد از سمیع و بصیر اثبات سمع و بصر برای حق تعالی نیست تا از آن تشبیه استفاده گردد بلکه چنانکه از امام هشتم علیه السلام روایت شده : « انّه سمیع لا بأُذن وقلنا أنّه بصیر لا ببصر » . _ البحار : 3 ، 38 _ پس مراد این است که او عالم به مسموعات و مبصرات است .
3- النحل : 74 .
4- الانعام : 100 .
5- الصافات : 180 .