تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 159

وجودی بالقوه باشد امر ذهنی است زیرا وجود بالقوه امری است که در خارج تحقق ندارد و جز فرض ذهنی چیز دیگری نیست .

و اما در قسم سوم گفته شد « واحد شمردن موجود به لحاظ وحدت صورت فوقانی است و بالعرض به کلّ آنها نسبت داده می شود » این نیز اعتبار و لحاظ ذهنی می باشد در حالیکه مدّعا وحدت خارجی و عینی وجود است . نه وحدت عرضی .

علاوه آنکه قائل می گوید « بهتر این که آنها را متحّد بنامیم نه واحد » پس آنچه که مورد ادّعا می باشد یعنی وحدت خارجی و عینی وجود ثابت نشد بلکه اتحاد که دلالت بر اثنینیت و اختلاط می کند ثابت شد و این غیر از مقصود شماست .

در نهایت امر به همان نتیجه ای می رسیم که ملاّ صدرا به آن تصریح نمود و آن اینکه نظریه اصالت وجود و وحدت وجود جز با کشف و شهود قابل وصول نیست .(1)

زیرا هرگاه به واقعیتهای عینی و ملموس نظر می افکنیم نه وحدتی یافت می شود و نه بساطتی وجدان می گردد . پس مدرکات روشن عقلی نظریه مذکور را انکار می نماید .

البته لازم به ذکر است مکاشِف نظریه وحدت وجود می بایست در زمره مشایخ صوفیه باشد زیرا اگر کشف غیر صوفی را ملاک قرار دهیم به شیخ اشراق بر می خوریم که او در کتاب حکمه الاشراق اصالت ماهیت را ادعا می نماید و می گوید آن را در عالم شهود رؤیت نموده .(2)

و هنگامی که ملاک و مدار کشف و شهود قرار گرفت . در حقیقت امری که حجیت ندارد مرجع و اساس معارف اعتقادی قرار گرفته _ درباره عدم حجیت کشف در مقدمه هفتم صدر کتاب بحث نمودیم _ نکته پایانی که در این مقام قابل توجّه می باشد این است که همین درک عقل بدیهی در تباین اشیاء و نگاه عقلاء به تکثّر و تنوّع امور در طبیعت مورد تأیید و امضاء معصومین علیهم السلام هم می باشد .