تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 161

وعلی هذا فالموجودات الواقعه فی سلسله العلل والمعالیل تشکّل حقیقه واحده ذات مراتب یتقوّم بعضها ببعض ویتقوّم الکلّ بالواجب تبارک وتعالی من دون أن یلتزم بالاختلاف التشکیکی بین المعلولات الواقعه فی مرتبه واحده ، فلا یکون شیء منها متقوّما بما فی مرتبته ، وان کان جمیعا متقوّمه بعلّتها المفیضه وهکذا حتی تنتهی المراتب إلی الواجب تعالی الذی هو القیوم المطلق وهذا هو المعنی الحقّ لوحده الوجود الحقّه » .(1)

ارزیابی : این بیان و دلیل نیز دارای مناقشه می باشد هم چنان که استاد جوادی آملی به این بیان اشکال نموده اند :

چهار قول درباره حقیقت وجود اظهار شده :

1 _ وحدت شخصی وجود و موجود .

2 _ وحدت شخصی وجود و کثرت موجود .

3 _ کثرت تباینی وجودات .

4 _ وحدت تشکیکی وجود . در این قول ، وجود حقیقت واحد مشکک است و مابه الامتیاز در آن به مابه الاشتراک باز می گردد و از آن به وحدت وجود در عین کثرتِ آن تعبیر می شود ، در قول پنجم کثرت تشکیکی تنها در سلسله طولی علل ، مورد قبول واقع می شود ، و مخلوقاتی که در عرض یکدیگر و در مرتبه واحد واقع می شوند ، و به یکدیگر قائم نیستند ، فاقد تشکیک بوده و در نتیجه اختلاف آنها به تباین می باشد .

قول پنجم در حقیقت تلفیقی از قول سوم و چهارم است ... و این گونه از تلفیق ضمن اشکالات ویژه ای که دارد نه بامبانی تشکیک سازگار است و نه از پایگاه قابل دفاعی دیگر برخوردار است .