تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 162

اگر تشکیک تنها در مدار سلسله علل باشد ، اختلاف تباینی منحصر به افرادی که در رتبه واحد و در عرض هم هستند نمی باشد ، زیرا اگر چند سلسله طولی از علل در نظر گرفته شود که به واجب ختم می شوند همه افرادی که در این سلسله ها واقع می شوند و از جمله افرادی که در مراتب عالی یک سلسله هستند ، با افرادی که در مراتب دانی سلسله دیگر می باشند ، متباین خواهند بود .

اشکال مهمتر این است که اگر شیئی مانند « ج » علت باشد و دو معلول مانند « الف » « ب » داشته باشد ، « الف » و « ب » هر یک درارتباط با « ج » تشکیک پذیر هستند ، و لیکن « الف » و « ب » در قیاس بایکدیگر متباین می باشند ، یعنی « الف » با « ج » و همچنین « ب » با « ج » حقیقتی واحد دارند و لیکن در قیاس با یکدیگر فاقد حقیقت و معنای مشترک می باشند .

این گونه از اختلاف در صورتی که الف ، ب و ج مرکب باشند ممکن است قابل توجیه باشد و لیکن با بساطت وجود ، به هیچ وجه قابل قبول نیست .(1)

دلیل سوّم و جواب آن

اگر بین خالق تعالی و مخلوق سنخیت ذاتی و اشتراک در حقیقت وجود ، نباشد راه شناخت حق تعالی مسدود می گردد و معرفه اللّه تعطیل می گردد زیرا که اقتضاء تباین بین خالق تعالی و مخلوق این است که هیچ گاه مخلوق قادر به شناخت خالقش نباشد آنگاه حمد و ثناء الهی ممکن نخواهد بود .(2)

جواب : اگر مراد از معرفت حق تعالی ، معرفت کنه و ذات او باشد ، هرگاه به عقل و قرآن و سنت مراجعه می نمائیم ، می یابیم که شناخت تفصیلی و معرفت بالکنه خداوند متعال مستحیل است کما اینکه این امر مورد اتفاق فلاسفه و متکلمین