تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 163

و صوفیه(1) نیز می باشد . وقول به تباین بین خالق تعالی و مخلوق نیز مقتضی این است که معرفت تفصیلی _ ذات و حقیقت حق تعالی _ برای انسان مسدود است .

و اگر مراد از معرفت خداوند متعال ، معرفت اجمالی باشد یعنی معرفتی که به تعبیر روایات خارج از حدّ تعطیل و تشبیه باشد این گونه معرفت با قول به تباین حاصل می گردد و هیچ گونه انسدادی لازم نمی آید .

چون قول به تباین بدین معناست که عقل ، اصل صانع و صفات او را به سبب نظر به آثار حکیمانه او و ارشادات عقلانی نصوص وحیانی ، ادراک و تصدیق می کند و هیچ گونه تشبیه و شباهتی بین او و مخلوقاتش نمی بیند بلکه به وسیله آثارش پی به علم و قدرت وحیات او می برد و با این شناخت او را می خواند و عبادت می کند .

و بعد از شناخت خالق تعالی به برکت ادلّه عقلیه و ارشادات عقلی آیات و روایات ، حمد و ثناء الهی هیچ اشکالی ندارد و دلیلی هم افزون بر این مقدار نداریم .

بلکه باید گفت نظریّه وحدت وجود مبتلا به اشکال انسداد معرفت می باشد .

بنابر نظریه مذکور خداوند متعال عین حقیقت وجود قلمداد می شود و وصول به آن تنها با مکاشفه میّسر می باشد .

ملا صدرا می گوید :

« انّه تعالی عین حقیقه الوجود الذی به یوجد سائر الأشیاء » .(2)

« حقیقه الوجود هی عین الهویه الشخصیه لا یمکن تصوّرها ولا یمکن العلم بها إلاّ بنجو الشهود الحضوری » .(3)

1- ابن عربی می گوید : « وامّا العلم بحقیقه الذات فممنوع ، لا تعلم بدلیل ولا ببرهان عقلی ولا یأخذها حدّ فإنّه سبحانه لا یشبه شیئا ، ولا یشبهه شیء فکیف یعرف من یشبه الأشیاء من لا یشبهه شیء ولا یشبه شیئا ، فمعرفتک به انّما هی لیس کمثله شیء ویحذّرکم اللّه نفسه وقد ورد المنع من الشرع فی التفکر فی ذات اللّه » . فتوحات : 1 ، 119 .
2- مفاتیح الغیب : 323 .
3- اسفار : 6 ، 84 _ 85 .