تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 170

لوجود العلّه وهذا لا یستقیم إلاّ علی القول بوحده الوجود ، فانّ المبائن لا یکون حدّا للمبائن مطلقا أی انّه یلزم أن لا یکون وجود العلّه حدّا تاما لوجود المعلول و وجود المعلول حدّا ناقصا لوجودها علی القول بالحقائق المختلفه » .(1)

جواب : أوّلاً : مستدِّل جریان مسأله علیت طبیعی را در خالق تعالی اصل مسلّم گرفته سپس می گوید اگر نظریه تشکیک را نپذیرید لازم می آید حق تعالی _ علّت _ حدّ تام مخلوقات نباشد در حالیکه تطبیق مسأله علیت طبیعی بر خالق تعالی اوّل بحث و نزاع است و ما در مبحث بعد اثبات خواهیم نمود که قول علیت فلسفی در مورد حقّ تعالی باطل است زیرا که ثمرات فاسده ای را در پی خواهد داشت .

به عبارت دیگر : مستدِّل باید برای تطبیق مسأله علیت در طبیعت بر خالق تعالی برهان اقامه نماید که در این صورت است که نظریه تشکیک اثبات می گردد و وجود حق تعالی حدّ تام مخلوقات بشمار می آید امّا تا قبل از اقامه برهان بر تطبیق علیت و

سنخیت در علل طبیعی بر حق تعالی ، ادّعای اینکه حق تعالی حدّ تام مخلوقات باشد دعوای بلا دلیل است .

ثانیاً : اینکه علّت حدّ تام معلول خود باشد و معلول حدّ ناقص علّت باشد در همه علل و معالیل طبیعی صحیح نمی باشد و به صورت قاعده کلیه نیست زیرا علت و معلول در طبیعت بر دو گونه است در بعضی موارد بین علّت و معلول سنخیت بر قرار است مثل آتش و حرارت که گفتار فوق در این قسم صادق است .

امّا در مواردی بین علت و معلول سنخیت حاصل نیست مثل آتش و دود یا آتش و خاکستر یا آتش و درد و سوزش حاصل از آن در انسان ، که گفتار فوق در این موارد صادق نیست ، زیرا آتش جوهر است و درد و سوزش ، عرض است و چگونه جوهر می تواند حدّ تام عرض گردد ؟ و حال آنکه مباینت بین جوهر و عرض مورد قبول