تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 174

و یا باید ذات حق تعالی ترکب و تبعّض ممکنات را در خود بپذیرد و این نیز عقلاً مستحیل است چنانکه ادلّه عقلی و نقلی بر آن دلالت دارد .

و معقول نیست که با فرض انبساط ذات حق تعالی بر ممکنات هیچ گونه تأثیر و تأثّری در احد الطرفین ایجاد نشود زیرا در آن صورت باید گفت اصلاً انبساطی در میان نبوده است که آن نیز مخالف نظریه تشکیک در وجود است .

و لذا ملاّ صدرا خود نیز اعتراف دارد که نظریه تشکیک از جهت علم حصولی مجهول است :

« شمول الوجود للأشیاء لیس کشمول الکلی للجزئیات ، بل شموله من باب الانبساط والسریان علی هیاکل الماهیات سریانا مجهول التصّور فهو مع کونه أمرا شخصیا متشخصا بذاته ومشخّصا لما یوجد به من ذوات الماهیات الکلیّه » .(1)

چگونه معقول است که حقیقت وجود ، منبسط و ساری در ممکنات شود و نیز تشخّص دهنده آنان باشد ولی با این اوصاف هیچ یک از طرفین از دیگری اثری را نپذیرید ؟ نه ذات حق تعالی متأثر از ترکّب و تبعّض اشیاء گردد و نه ممکنات از بساطت حق تعالی تأثیر بپذیرند ( با توجه به اینکه ذات و حقیقت طرفین واحد است و هر دو در حقیقتِ وجود مشترکند ) . پس باید گفت انبساط و سریان در بین نیست .

تحقیق این است که ادّعای تشکیک در وجود با موازین عقلی هماهنگی ندارد و تنها با کشف و شهود که حجیت ندارد قابل وصول است .

ملاّ صدرا همین امر را متذکر شده :

« ... انّ الوجود بسیطه واقعه فی الخارج بجمیع اشخاصه وخصوصیاته والتفاوت بین اشخاصه وخصوصیاته یکون بالتأکد والضعف ، والتقدم