تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 175

والتأخر ... وشموله وانبساطه علی هیاکل الممکنات علی نحو آخر لا یعلمه إلاّ الراسخون فی العلم » .(1)

مرادش از راسخین در علم مشایخ صوفیه اند که اهل کشف و شهودند ، او آنان را در مواضع متعدد به این وصف مدح می نماید .(2)

وجه پنجم : بنابر نظریه تشکیک ، حقیقت وجود در خارج امری واحد و بسیط است که دارای مراتب می باشد که همۀ مراتب در ذات و هویت که همان حقیقت وجود است مشترکند .

این ادّعا بر این اساس استوار است که بین جمیع مراتب مسانخت و مناسبت تامّه برقرار باشد .

در این صورت اشکالی که به نظر می رسد این است که اگر مرتبه اعلا و مرتبه أدنی در ذات و حقیقت وجود مشترکند و با یکدیگر مناسبت و مشابهت دارند پس باید احکامشان هم واحد باشد و تفاوت در احکامشان تنها به شدّت و ضعف باشد یعنی مرتبه أعلا حکمش شدیدتر و مرتبه أدنی حکمش ضعیف تر باشد زیرا که عقل حکم می کند « حکم الأمثال فیما یجوز وفیما لا یجوز واحد » .

ولی عقل می یابد که بین احکام مرتبۀ أعلا _ واجب _ و مرتبۀ أدنی _ ممکن _ تضادّ و یا تناقض است .

احکام مرتبه أعلا عبارتند از : قدیم وأزلی ، أبدی ، مجرّد ، بسیط ، ضرورت وجود وغناء ذاتی ، خالی از شوائب امکان .

امّا احکام مرتبه أدنی عبارتند از : مسبوق به عدم ، مرکّب ، متجزّی ، فانی ، مادّی عدم ضرورت وجود ، فقیر بالذات .

از تضادّ یا تناقض احکام واجب و ممکن استکشاف می کنیم که تفاوت بین آن دو