تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 177

والاحراق والأرض والاشراق تلک الملائمه ، فلو صدر عن واحد حقیقی اثنان فامّا بجهه واحده أو بجهتین لا سبیل إلی الأول لأنّ الملائمه هی المشابهه ، والمشابهه ضرب من المماثله فی الصفه وهی الاتحاد فی الحقیقه إلاّ انّ هذا الاتحاد إذا اعتبر بین الوصفین کان مماثله وإذا اعتبر بین الموصوفین کان مشابهه فمرجع المشابهه إلی الاتحاد فی الحقیقه .(1)

برهان فلاسفه بر سنخیت و جواب آن

فلاسفه دلیلی که برای مسانخت بین علت و معلول اقامه نموده اند این است « لولا ذلک لجاز تأثیر کلّ شیء فی کلّ شیء » .(2)

یعنی اگر سنخیت بین علت و معلول ضروری نباشد لازم می آید که هر چیزی ، علّت برای هر چیز دیگر باشد ، و بدون تناسب هر علّتی ، مؤثر در هر معلولی باشد قهرا نظام عالم مختلّ می گردد .

در جواب این گفتار می گوئیم: سنخیت بین علت و معلول در دو مورد مطرح شده است:

1 _ سنخیت بین علل و معالیل در عالم که همگی مخلوقند .

2 _ سنخیت بین خالق تعالی و مخلوق .

امّا مورد اوّل ، بر دو قسم است :

1 _ علل طبیعی و تکوینی که معلول بدون اراده و اختیار از علّت صادر می شود .

2 _ عللی که معلول با اراده و اختیار از علت صادر می شود مانند افعال انسان .

قسم اوّل بر دو گونه است :

1 _ عللی که معلول از ذات علّت خارج می شود و معلول وجود نازل علت است مثل حرارت و آتش که در این گونه موارد مسانخت امری بدیهی است .