تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 178

2 _ عللی که معلول ، وجود نازل علّت و مترشح از ذات علت نمی باشد که در این موارد سنخیت نیز منتفی است چنانکه ابن سینا این امر را متذکر شده است می گوید :

« أنّه لیس الفاعل کلّ ما أفاد وجودا أفاده مثل نفسه فربما أفاد و جودا مثل نفسه وربما أفاد وجودا لا مثل نفسه کالنار تسود او کالحراره تسخّن » .(1)

آتش با دود هیچ گونه سنخیتی ندارد کما اینکه حرارت شدید با درد و رنجی که برای انسان ایجاد می کند مسانخت ندارد و یا تحرّکِ بدن با گرمایی که تولید می شود مناسبت ندارد و نیز اصطکاک جسمی با جسم دیگر با حرارت تولید شده سنخیت ندارد ، و روشن است که هر یک از علّت و معلول در مثالهای مذکور از مقوله جداگانه می باشند .

پس مسأله سنخیت بین علت و معلول طبیعی ، امر کلّی نیست زیرا دارای موارد نقض می باشد و با این گونه مواردی که در خارج مشاهده می کنیم ، نظام عالم مختلّ نشده و هر علّتی در هر معلولی تأثیر نکرده است .

تحقیق این است که سنخیت بین علل و معالیل طبیعی نیازمند تجربه و آزمایش هر یک از آنها می باشد ، به صرف یافتن سنخیت در مواردی ، نمی توان قاعده ای کلیه استنتاج نمود.

استاد مصباح یزدی می نویسد :

« وامّا السنخیّه بین الفاعل الطبیعی ومعلوله وبین الشرط والمشروط والمستعدّات فلیس ممّا یستقلّ به العقل بل یحتاج إلی التجربه ، فاشتراط الترکیب بین عنصرین بجریان الکهرباء أو وجود الحراره مثلاً لیس مما یقتضی به العقل قبل التجربه فلا یستقلّ بلزوم الشرط ولا بتعیینها ولا بوحدتها ، وهذا مما أغفله الحکماء واکتفوا بدعوی بداهه المسانخه اجمالاً » .(2)