تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 179

استاد محمّدتقی جعفری می گوید :

« این پدیده ها که ما در جهان اتم ها با آنها رو به رو هستیم بیشتر از این نمی گویند که شرط سنخیت توّهمی بیش نبوده ، تشابه در صور موجودات نباید ما را به قبول این اصل وادار کند که آنها در زیر بنای عالم ذرّات نیز با همین تسانخ از همدیگر تولید می گردند » .(1)

حاصل آنکه لزوم مسانخت که فلاسفه برای علّت و معلول ذکر کرده اند را نمی توان بر همه علل و معالیل طبیعی منطبق دانست بله اگر در طبیعت علت و معلولی یافت شود که با آزمایشات و تجارب علماء علوم طبیعی ، مسانخت بین آن دو اثبات شود ، قضیه به شرط محمول می گردد یعنی تمامیِ احکام علیّت فلسفی بر آن مترتب می شود . ولی در غیر این صورت ، به صرف مشاهده اینکه شیئی متعقب شیئی دیگری قرار بگیرد ، حکم کنیم به لزوم مسانخت بین آن دو ، و سپس جریان احکام علیت فلسفی را لازم بشماریم ، جز تخمین و گمانه زنی امر دیگری نیست زیرا چه بسیار آثاری که از اشیاء ظاهر می شود ولی از عوارض شی ء یا از لوازم خارج از ذات شی ء است و دیگر سنخیت و جریان احکام علیت فلسفی در آن منتفی است .

امّا قسم دوّم یعنی علل و فواعلی که معلول به اراده و اختیار از فاعل محقق می شود مانند افعال صادر از انسان که با اختیار و با سلطنت بر فعل و ترک از او حاصل می شود که در این مورد نیز ضرورت سنخیت بین فاعل و فعل امری مردود است زیرا به روشنی در بسیاری از موارد مشاهده می کنیم که افعال انسان ، با ذات او تباین دارد مانند ساختمانی که مهندس بناء می کند و نظیر اختراعات و مصنوعات بشری که غالبا با ذات او مسانخت ندارد . کما اینکه بین افعالی مانند ضرب ، أکل ، شرب ، مشی که از قبیل اعراضند با نفس انسان که از مقوله جوهر است هیچ گونه تسانخی نیست .

امّا مورد دوّم یعنی سنخیت بین خالق تعالی و مخلوق مردود است چنانکه در بیان