تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 180

قاعدۀ تباین ، آن را اثبات نمودیم و ادلّه عقلی و نقلی متواترش را ذکر کردیم ولی در این مقام ، از نگاه عقل بار دیگر مسأله را مورد تحقیق قرار می دهیم ، چهار وجه برای استحاله سنخیت بین خالق تعالی و مخلوق بیان می نمائیم .

استحاله سنخیت بین خالق تعالی و مخلوق

وجه اوّل : بیان این اشکال متوقف بر ذکر دو امر است :

1 _ تجزیه و ترکیب و انقسام را به وضوح در اشیاء پیرامون خود و در عالم طبیعت مشاهده می نمائیم چنانکه این امر در علوم تجربی به اثبات رسیده است و روشن گردیده که شی ء بسیط و بدون ترکیب در طبیعت یافت نمی شود .

ترکیب و تجزیه چنان در حقیقت و ذات اشیاء قرارگرفته که اگر تجزّی و ترکبّ را از آنها سلب نمائیم ، دیگر چیزی باقی نمی ماند و آن شی ء از حقیقت خودش خارج ، و از اساس منهدم می گردد .

2 _ قائلین به نظریه تشکیک در وجود ذات حق تعالی را بسیط می دانند بلکه او را أبسط البسائط می شمارند و معتقدند هیچ گون ترکّب و لو عقلی یا وهمی در ذاتش راه ندارد .(1)

پرسشی که رخ می نماید این است که چگونه معقول است که عالم طبیعت که ترکیب و تجزیه و انقسام در حقیقتش رسوخ دارد ، در طول حق تعالی که هیچ گونه ترکب و تجزیه ای در او راه ندارد قرار بگیرد و آن دو در حقیقت و ذات و هویت و قوام ، با یکدیگر اشتراک و وحدت داشته باشند ؟ !

اگر پذیرفتیم که ذات حق تعالی بسیط است و هیچ یک از اقسام ترکیب و تجزیه در او معقول نیست و سپس ترکیب و تجزیه در طبیعت امری محسوس و بدیهی باشد دیگر ادّعای اشتراک و سنخیت بین ذات بسیط و ذات مرکب معقول نمی باشد ، مگر آنکه از بساطت ذات حق تعالی _ العیاذ باللّه _ دست برداریم و قائل به راه یابی ترکب در او