تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 181

شویم و یا از ترکیب و تجزیه ای که به وضوح در طبیعت می بینیم غمض عین کنیم و ادّعای بساطت عالم طبیعت را نمائیم تا قضیه مسانخت و تناسب بین خالق تعالی و مخلوق معقول گردد و روشن است که هر دو فرض مخالف بداهت عقل و وجدان می باشد.

وجه دوّم : سنخیت بین ذات حق تعالی و ممکنات امری مستحیل است زیرا لازمه سنخیت بین واجب و ممکن این است که یا واجب تنزّل پیدا کند به مرتبه امکانی ، تا متناسب با ممکنات شود و یا ممکن صعود پیدا کند به مرتبه وجوبی ، تا متناسب با واجب شود که در هر دو شقّ ، خلف فرض وجوب واجب و امکانِ ممکن می باشد .

وجه سوّم : گفتیم در انسان که فاعل بالاختیار است سنخیت بین او و فعلش منتفی است حال می گوئیم در حق تعالی به طریق اولی سنخیت بین او و فعلش منتفی می باشد زیرا فعل انسان خلق من شی ء است ولی فعل حق تعالی خلق لا من شی ء است(1) در این صورت مخلوق مسبوق به عدم است قهرا با فاعل خود که قدیم و غنی بالذات است تباین دارد زیرا حقیقتی که ذات او فقر است و از همه جهات محتاج و مسبوق به عدم است با ذاتی که غنی علی الاطلاق و قدیم است هیچ مسانخت و مناسبتی نخواهد داشت .

به عبارت دیگر : بین حقیقتی که مجرّد تام ، قدیم ، غنی بالذات و صفاتش عین ذاتش می باشد و هیچ شائبه ای از شوائب امکانی ندارد و بین مخلوقات که صفاتشان زائد بر ذاتشان می باشد و زوال و فناء در او راه دارد و فقر و عجز در حقیقتش جریان دارد چگونه می توان سنخیت عینی در نظر گرفت ؟ !

آیا تناسب و مشابهت واقعی بین آن دو معقول است ؟(2)