تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 190

محاسبه می کنند بنابراین أزلاً وابدا باید مخلوقات از او صادر شوند و منفک نباشند و دیگر ممکن نیست که خداوند متعال مخلوق و معلول نداشته باشد .

به عبارت دیگر : علّت تامّه بودن حق تعالی مستلزم این است که سلطنت بر ترک افعال از او سلب گردد که این به معنای مجبور بودن او در فعلش می باشد که این خود سلب کمال و اسناد نقص به خداوند متعال خواهد بود و منافی با آیات و روایاتی است که قدرت بر انجام فعل و ترک را برای حق تعالی اثبات می کند .

هر عاقلی از درون به وضوح سلطنت بر فعل و ترک را در خویش می یابد و این قدرت را خداوند متعال به او عطاء فرموده پس معقول نیست خود ، فاقد آن باشد چرا که قاعده « معطی کمال لیس فاقدا له » مورد قبول فلاسفه است . بنابراین فاعلیت جبری حق تعالی معارض با عقل و نقل است .

حال عباراتی از فلاسفه که تصریح بر جبر در فاعلیت حق تعالی کرده اند را ذکر می کنیم ابن سینا می نویسد :

« انّ صدور الفعل عنه علی سبیل اللزوم ولا یصح أن یصدر عنه شی ء علی سبیل اللزوم إلاّ واحدا » .(1)

« الفیض انّما یستعمل فی الباری والعقول لا غیر ، لأنّه لمّا کان صدور الموجودات عنه علی سبیل اللزوم لا لإراده تابعه لغرض بل لذاته وکان صدورها عنه دائما بلا منع ولا کلفه تلحقه فی ذلک کان الاُولی به أن یسمّی فیضا » .(2)

« لأنّ الأشیاء صادره عن ذاته لذاته لأنّه یجب أن یکون ذاته القدیمه سبباً تامّا لواحد من الأشیاء وإلاّ لم یتحقق شی ء أصلاً وإذا کانت سبباً تامّاً له یلزم من تحققّها تحققّه و إلاّ یلزم تخلّف العلّه التامّه عن