تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 191

معلولها ، فإذا کانت ذاته القدیمه موجوده مع ذلک الواحد نقول انّهما یجب أن یکونا علّه تامّه لواحد آخر مثلاً منهما لما ذکرنا وهکذا حتی ینتظم سلسله الموجودات بأسرها » .(1)

ملاّ صدرا می نویسد :

« بل حسب ما حقّقه صاحب الشفاء من أنّه عالم بکیفیه نظام الخیر فی الوجود وانّه واجب الفیضان عنه » .(2)

ملاّ صدرا در موضع دیگر می گوید :

« ففاعلیه کلّ فاعل تام الفاعلیّه بذاته وسنخه وحقیقته لا بأمر عارض له ، فإذا ثبت أنّ کلّ فاعل تام فهو بنفس ذاته فاعل وبهویّته مصداق للحکم علیه بالاقتضاء والتأثیر ، فثبت انّ معلوله من لوازمه الذاتیه المنتزعه عنه المنتسبه إلیه بسنخه وذاته » .(3)

حاصل این کلام عبارت است از اینکه « فاعلیت فاعلِ تامّ الفاعلیه مربوط به ذات و حقیقت فاعل است و معلول هم از لوازم ذات اوست » . پس انفکاک آن از علت ممکن نیست .

فلاسفه از فاعلیت حق تعالی که به نظر آنان ضرورت و لزوم دارد به فاعل بالعنایه تعبیر می کنند ملاّ صدرا در توضیح آن می گوید :

« الفاعل بالعنایه وهو الذی منشأ فاعلیته و علّه صدور الفعل عنه و الداعی له علی الصدور مجرّد علمه بنظام الفعل والجود لا غیر من الأمور الزائده علی نفس العلم کما فی الواجب جلّ ذکره عند حکماء المشائین » .(4)

1- فصوص الحکمه وشرحه : 205 .
2- اسفار : 6 ، 332 _ 333 .
3- همان : 2 ، 226 .
4- همان : 3 ، 12 .