تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 193

لا یکذب أنّه من شأنه أن لا یفعل دائما وإنما اعتبرنا هذا القید حتی یتمیّز عن العلل الموجبه لأنّا نقول انّ الجهات التی بها یصیر الفاعل فاعلاً بالفاعلیه التامّه یستحیل أن یحصل ولا یترتب علیه الفعل » .(1)

ولی قید ( أنّه من شأنه أن لا یفعل دائماً ) اشکال را رفع نمی کند و سبب نمی شود که سلطنت بر ترک برای حق تعالی اثبات گردد و این قید جز لحاظ ذهنی امر دیگری نیست زیرا اگر حق تعالی علّت تامه باشد و مشیت از صفات ذات و قدیم محاسبه شود پس صدور فعل ضروری است و امکان ترک فعل منتفی است و لذا قید مذکور لفظی خواهد بود چون هنگامی عنوان ( من شأنه أن لا یفعل ) بر فاعل صادق است که سلطنت بر ترک داشته باشد ولی اگر فاعل علت تامه باشد و مشیتش قدیم شمرده شود دیگر عنوان ( من شأنه ان لا یفعل ) درباره او صادق نیست زیرا عدم فعل در خارج برای او مستحیل است و باید حتما ازلاً شائی باشد چنانکه در عبارتی که از ملاّ صدرا نقل کردیم می گوید : ( امتنعت اللامشیّه ) و لذا برای این گونه فاعل قید مذکور تنها اعتبار و فرض محض می باشد .(2)

2 _ علامه طباطبائی برای دفع اشکال فاعلیت جبری حق تعالی که منشأ آن علیّت فلسفی است راه دیگری پیموده . او در معنای اختیار تصرّف نموده و معنای دیگری برای اختیار مطرح کرده است .

می گ_وی_د :

« معنی کونه ( تعالی ) فاعلاً مختارا أنّه لیس وراءه ( تعالی ) شی ء یجبره علی فعل أو ترک فیوجبه علیه » .(3)

ولی معنای فاعل مختار _ چنانکه در نزد عقل و عقلاء روشن است _ آن کسی است

1- همان : 6 ، 319 .
2- سبزواری بر مبنای علیّت به صراحت انفکاک فعل از فاعل را نفی کرده « القادر هو الذی ان شاء فعل وان لم یشأ لم یفعل ، وامّا الصحّه والامکان وانفکاک الفعل فغیر معتبرین فیها » . شرح المنظومه : 2 ، 326 .
3- نهایه الحکمه : 208 .