تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 201

صادر شود می بایست بالفعل از او صادر شده باشد و معقول نیست که معلولی از او امکان صدور داشته باشد ولی محقق نشده باشد زیرا در این صورت خلف تمامیّت علت است بنابراین آنچه امکان صدور داشته همین نظام موجود بوده و غیر آن امکان تحققّ ندارد .

ولی لازمۀ مذکور ، با آنچه در قرآن کریم گزارش داده شده تنافی دارد زیرا خداوند متعال خبر می دهد که قادراست مخلوقات دیگری را پدید آورد که هم اکنون نیافریده است این بدان معناست که امکان خلق مصنوعات دیگر فراهم است ولی با این حال مشیّتش به خلق آنها تعلق نگرفته است و این امر با قول به علّت تامّه فلسفی سازگار نیست .

« إِن یَشَأْ یُذْهِبْکُمْ وَیَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِیدٍ » .(1)

به عبارت دیگر : نظریۀ علیت فلسفی مستلزم این است که گفته شود ، تنها همین نظام موجود در عالم ، امکان صدور از ذات حق تعالی را دارد ، و آفرینش مخلوقات دیگری که در حال حاضر ، خلق نشده اند ممتنع است ، زیرا بنابر نظریه علیت ، خداوند متعال علت تامه است و هر آنچه که امکان صدور داشته ، از ذاتش صادر شده و معلول دیگری از او امکان صدور ندارد و إلاّ اگر امکان صدور برای او باشد و صادر نشود معنای آن ، ناقص بودن علیت حضرت حق جلّ اسمه می باشد این نظریه در حقیقت تحدید قدرت مطلقه حق تعالی است و لازمه اش این است که گفته شود حق تعالی قادر به آفرینش مخلوقاتی که هم اکنون پدید نیاورده ، نیست و این گفتار مخالف عقل و نقل است .

ثمرۀ چهارم : قدم عالم

اشاره

یکی از لوازم نظریۀ علیت فلسفی ، قدم عالم است که این امر معارض با نصوص فراوان وحیانی است و مخالف با ادلّۀ عقلیه می باشد .