تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 207

عقل و نقل مردود است و صحیح این است که گفته شود سلطنت و قدرت خداوند متعال تامّ و بی نقص است و اگر تحققّ فعل ، مطابق با حکمت و مصلحت باشد مشیتش تعلق می گیرد و إعمال قدرت می کند و إلاّ که آن فعل را ترک می نماید . بنابراین در صورت عدم خلق و آفرینش ، نقصی در ذات حق تعالی لازم نمی آید .

به عبارت دیگر : اصل فاعلیت خداوند متعال منوط به تعلّق مشیتش می باشد و تعلق مشیت هم بر اساس حکمت و مصلحت است پس اگر ملاک و مصلحت در میان باشد مشیتش تعلق می گیرد و فاعل است و إلاّ فاعلیتش منتفی است بنابراین در هیچ صورتی نقص در ذاتش و در فاعلیتش راه ندارد ، علاوه آنکه حدوث ذاتی و قدم زمانی که فلاسفه بدان معتقدند مستلزم این است که عالم قدیم به قدم الهی شمرده شود ولی قدمتش در طول حق تعالی قلمداد می شود ولی تأخر رتبی معلول از علت و طولیت آن ، تنها یک امر ذهنی و لحاظی است زیرا آنچه در خارج یافت می شود مقارنت وجودی بین علت و معلول است . پس طولیت فقط به معنای تأخر ذهنی معلول از علت است و هیچ گونه حکایتی از تأخر واقعی و حقیقی ندارد و لذا قول به علیت فلسفی مستلزم تعدّد قدمائی است که در خارج مقارن یکدیگرند ولی در ذهن در طول همند و در آینده ادلۀ عقلیه و نقلیه را ذکر خواهیم کرد که هر گونه تعدّد قدماء مردود است چه در عرض و یا در طول یکدیگر باشند .

افزون بر این ، اگر عالم معلول فلسفی حق تعالی باشد این امر بدان معناست که عالم وجود نازل علّت _ خداوند _ می باشد پس می بایست عالم قدیم بالغیر باشد و لازمه این گفتار این است که ممکنات باید صفات علّت _ قدیم بالذات _ را به طور نازل و ضعیف دارا باشند پس عالم باید ولو به طور نازل بسیط ، بدون تغیر و زوال باشد در حالی که ترکیب و تغیر و فناء را به و فور در نهاد تمامی اجزاء جهان مشاهده می نمائیم .

دلیل دوم : فلاسفه دلیل دیگری که برای قدم زمانی عالم اقامه کرده اند این است که گفته اند ، که حدوث زمانی معقول نیست و زمان را نمی توان مسبوق به عدم دانست پس عالم قدیم زمانی می باشد زیرا « حدوث زمانی عبارت از حصول شی ء است بعد