تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 211

مورد خلق اشیاء جدید صحیح نمی باشد ، و به آن ملتزم نخواهید شد ، همچنین درباره اصل خلقت عالم نیز ناصواب است .

جواب حلّی : مستدِلّ فاعلیت حق تعالی را از قبیل فاعلیت علل طبیعی تلقّی کرده و سپس بر آن اساس ، استدلال مذکور را تألیف نموده در حالی که در مباحث گذشته اثبات کردیم فاعلیت باری تعالی مانند علل مخلوقه نیست ، حق تعالی تخصّصا از مخلوقات و ممکنات خارج است حتّی فاعلیتش مانند انسان هم نیست زیرا پیدایش اراده و مشیت در بشر موجب تغیّر و حدوث در درون اوست بر خلاف حق تعالی که هیچ گونه تغیر و حدوثی در او راه ندارد .

در بسیاری از علل طبیعی معلول از ذات علت صادر می شود و لذا باید ذات علت از مرحله قوّه به مرحله فعلیت برسد تا از آن ، معلول ترشح نماید ولی در فاعلیت حق تعالی این امر صادق نیست چرا که لازمه آن علاوه بر ثمرات فاسده گذشته ، انفعال و تغیّر در ذات پاکش می باشد .

خلاصه آنکه استدلال مذکور در علل طبیعی جایگاه دارد ولی در فاعلیت حق تعالی مورد و موضوع ندارد .

4 _ نظر ملاّ صدرا در باب حدوث عالم

بعضی از محقّقان آثار صدرا در بیان رأی او در باب حدوث می نویسد :

« اگر بخواهیم محمولی را حقیقتا به موضوعی استناد دهیم ، آن موضوع باید دارای مصداقی حقیقی باشد . بر پایه نظریه حرکت جوهری ، با دقّت در قضیه « جهان حادث است » در می یابیم که موضوع آن یک مفهوم جزئی و دارای مصداق یگانه نیست ، بلکه مفهومی است کلّی و دارای مصادیق بیشمار که هر یک از آن مصادیق ، مشمول حکم « حدوث » می شوند ، یعنی در هر لحظه ، یک جهان داریم که در لحظه قبل وجود نداشته ولذا « حادث » است .

بعبارت دیگر : قضیه مزبور بصورت « هر جهانی حادث است » معنا پیدا می کند ، که در آن ، حکم « حدوث » بر « جهان » بعنوان کلّ استغراقی