تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 212

جاری شده است نه بعنوان کلّ مجموعی .

بدنیسان ، ملاّ صدرا با حفظ واژه « حدوث زمانی » معنا و محتوای آن را تغییر می دهد ، و این معنا ، در واقع ، با نگرشی از زوایه ای دیگر به حرکت جوهری و تغیّر ذاتی اجسام حاصل می شود ، که بر مبنای آن ، هیچ چیزی _ حتی هیولای نخستین _ را در این جهان نمی توان در دو آن ثابت و باقی دانست تا این سئوال معنا پیدا کند که این شی ء ثابت از کی بوجود آمده است . در هر آن ، جهانی تازه با مادّه و صورتی نو پدید می آید که غیر از آنِ پیش است . چه رسد به جهان هزاران یا میلیونها یا میلیاردها سال پیش :

... أنّ جمیع الهویّات الجسمانیّه التی فی هذا العالم _ سواء کانت بسائط أو مرکبات ، وسواء کانت صورا أو موادّا ، وسواء کانت فلکیّه أو عنصریّه ، وسواء کانت نفوسا أو طبائع _ فهی مسبوقه بالعدم الزمانی ، فلها بحسب کلّ وجود معیّن مسبوقیّه بعدم زمانی غیر منقطع فی الأزل ... فکلّها حادثه ، لیس فیها واحد شخصی مستمرّ الوجود ولا حقیقه ثابته الهویّه . ...

امّا حتی با پذیرش این تصویر جدید صدرایی ، هنوز جای پرسش از حدوث عالم هر چند در چهره ای دیگر _ باقی است ، و آن اینکه آیا این تغیّرها وحدوثهای جوهری و بیقراریها و نا آرامیهای ذاتی سر آغازی دارد یا نه ؟ و هیچ لزومی هم ندارد که این آغاز را در زمانی _ حقیقی یا موهوم _ فرض کنیم ، تا به مشکلات نظریات متکلّمان گرفتار آییم زیرا می توان تصور کرد _ هر چند بسختی _ که این تغیّرات نقطه آغازی غیر زمانی داشته و حقیقت قبل از آن بر ما مجهول باشد .

صدر المتألهین در رساله حدوث پاسخ صریحی به این پرسش نداده است ، امّا در موقف دهم از سفر سوم اسفار هم آوا با سخن مشهور فلاسفه اسلامی در باب دوام فیض الهی ، بی آغازی حوادث و تغیرات را می پذیرد » .(1)_(2)