تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 236

حاصل گفتار مذکور این است که اراده انسان منوط به حرکات آسمانی است زیرا اراده ما در سلسله معالیل قرارگرفته و علت و سبب خارجی دارد و علّت آن حرکات آسمانی و سکون و حرکات زمینی می باشد و آن علل خارجی موجب قصد و داعی در نفس ما می گردند و همین امر را قضاء الهی می نامند .

پس انسان ، خود ، سبب فعل خویش نیست بلکه امور سماوی و أرضی موجب قصد و انگیزه انجام فعل می گردند .

و لذا در حقیقت ریشه جمیع افعال انسان اسباب خارجیه هستند و او به جهت آن علل سماوی و ارضی ، مجبور است که اعمالی را انجام دهد . و روشن است که آن امور خارجیه بنابر نظریه علیت فلسفی ، معلول حق تعالی هستند پس افعال انسان نیز با واسطه ، معلول خداوند می گردد که این همان قول به جبر است .

در موضع دیگر می گوید :

« فکلّ اراده لنا فلها علّه ، وعلّه تلک الاراده لیست اراده متسلسله فی ذلک إلی غیر النهایه بل أمور تعرض من خارج أرضیه وسماویه والأرضیه تنتهی إلی سماویه واجتماع ذلک کلّه یوجب الاراده » .(1)

علّت ارادۀ انسان امور أرضی و سماوی است ، و امور ارضی هم به سماوی منتهی می شود و اجتماع همه علل سماوی و أرضی سبب ایجاد اراده در نفس انسان می گردد . و روشن است که بنابر نظریه علیت فلسفی ، علّت همه علل ارضی و سماوی حق تعالی است قهرا علّت تحققّ افعال بشر ، در نهایت به حق تعالی ختم می شود و این به معنای مجبور بودنِ انسان در افعالش می باشد .

حال نظریه تشکیک در وجود که مورد بحث است مبتنی بر علّیت فلسفی است که لازمه آن جبر در افعال انسان می باشد .