تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 237

ملاّ صدرا به این امر اذعان دارد می گوید :

« و ههنا دقیقه لأهل الاعتبار وهی انّ السعداء حیث کانوا فی الدنیا مجبورین علی طاعه الحقّ وامتثال اوامر اللّه ورسوله _ ما کان لمؤمن ولا مؤمنه إذا قضی اللّه ورسوله أمرا أن یکون لهم الخیره من أمرهم _ » .(1)_(2)

او در موضعی دیگر می گوید :

« فرق بین فعل طبیعت و فعل انسان در این است که نفس ، شعور به اغراض و دواعیش دارد ولی طبیعت شعور به اغراض و دواعیش ندارد و گرنه هر دو در افعالشان مجبورند » .

« انّ النفس فینا وفی سائر الحیوانات مضطرّه فی أفاعیلها وحرکاتها ، لأنّ افاعلیها وحرکاتها تسخیریه کفعل الطبیعه وحرکاتها لأنّها لا تتحقق ولا توجد إلاّ بحسب أغراض ودواع خارجیه ، فالنفس منّا کالطبیعه مسخره فی الأفاعیل والحرکات لکن الفرق بینهما انّ النفس شاعره بأغراضها ودواعیها ، والطبیعه لا تشعر بالدواعی ، والفعل الاختیاری لا یتحقق ولا یصحّ بالحقیقه إلاّ فی واجب الوجود وحده ، وغیره من المختارین لا یکونون إلاّ مضطرّین فی صوره المختارین » .(3)_(4)

1- مجموعه رسائل صدر المتألهین :255 ، مفاتیح الغیب : 642 .
2- قضاء در آیه شریفه به معنای قضاء تشریعی است نه تکوینی ولذا آیه شریفه هیچ گونه دلالتی بر اجبار مؤمنان بر اطاعت خدا و رسول صلی الله علیه و آله ندارد .
3- اسفار : 6 ، 312 .
4- مرحوم آیه اللّه خوئی رحمه الله می فرماید : « انّ ما ذکر من الضابط للفعل الاختیاری وهو أن یکون صدوره من الفاعل عن علم وشعور وحیث أنّه تعالی عالم بالنظام الأصلح ، فالصادر منه فعل اختیاری لا یرجع إلی معنی محصّل بداهه انّ علم العلّه بالمعلول وشعورها به لا یوجب تفاوتا فی واقع العلیّه وتاثیرها ، فانّ العلّه سواء أکانت شاعره أم کانت غیر شاعره فتأثیرها فی معلولها بنحو الحتم والوجوب . ومجرد الشعور والعلم بذلک لا یوجبه التغییر فی تأثیرها والأمر بیدها ، وإلاّ لزم الخلف فما قیل من أنّ الفرق بین الفاعل الموجب والفاعل المختار هو أنّ الأوّل غیر شاعر وملتفت إلی فعله دون الثانی ، فلاجل ذلک قالوا انّ ما صدر من الأوّل غیر اختیاری و ما صدر من الثانی اختیاری لا واقع موضوعی له أصلاً لما عرفت من أنّ مجرد العلم والالتفات لا یوجبان التغییر فی واقع العلیّه بعد فرض انّ نسبه الفعل إلی کلیهما علی حدّ نسبه المعلول إلی العلّه التامّه » . محاضرات : 2 ، 42 .