تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 239

محاسبه می کنند پس هر آنچه که انسان انجام می دهد به اراده و مشیت حق تعالی که عین علم اوست می باشد بنابراین برای انسان گریزی نیست جز آنکه باید همان فعل مخصوص را انجام دهد و گر نه لازم می آید که علم حق تعالی مطابق با واقع نباشد و این همان قول به جبر و ابطال ثواب و عقاب می باشد که مخالف بداهت عقل و منافی با وجدان جمیع عقلاست .

او می گوید :

« لیس من شرط کون الذات مریدا وقادرا امکان أن لا یفعل أن اللّه إذا علم أنّه یفعل الفعل الفلانی فی الوقت الفلانی فذلک الفعل لو لم یقع لکان علمه جهلاً ولاستحاله خروجه من طرفی النقیض مع أنّ اللّه مرید له وقادر علیه فظهر وتبین ان امکان اللاکون وصحّه الترک لیس شرطا لکون الفعل مقدورا علیه أو مرادا وظهر أنّ مدار القادریه علی کون المشیه سببا لصدور الفعل أو الترک وانّ القادر هو الذی ان شاء فعل وان لم یشأ لم یفعل وان وجبت المشیه وجوباً ذاتیاً أو غیریاً وامتنعت اللامشیه امتناعاً ذاتیاً أو غیریاً » .(1)

ثمرۀ ششم : تغییر معنای توحید افعالی

توحید افعالی از منظر کتاب و سنت این است که حق تعالی در افعالی مانند خلق(2) ، رزق(3) ، أمر(4) ، حکم(5) ، ربوبیّت(6) ، مالکیّت ، و سلطنت(7) ، نفع و ضرر(8) ،

1- اسفار : 6 ، 318 .
2- « هَلْ منْ خَالِقٍ غَیْرُ اللَّهِ یَرْزُقُکُم مِنَ السَّماءِ وَالأَرْضِ » . الفاطر : 3 .
3- « قُلْ مَن یَرْزُقُکُم مِنَ السَّماوَاتِ وَالأَرْضِ قُلِ اللَّهُ » . سبأ : 24 .
4- « أَلاَ لَهُ الْخَلْقُ وَالأَمْرُّ » . الأعراف : 54 .
5- « مَا لَهُم مِن دُونِهِ مِن وَلِیٍّ وَلاَ یُشْرِکُ فِی حُکْمِهِ أَحَدا » . الکهف : 26 .
6- « قُلْ أَغَیْرَ اللّه ِ أَبْغِی رَبّا وَهُوَ رَبُّ کُلِّ شَیْءٍ » . الانعام : 164 .
7- « وقل الحمدللّه الذی لم یتخذ ولدا ولم یکن له شریک فی الملک » . الإسراء : 111 .
8- « قل لا أملک لنفسی ضرّا ولا نفعا إلاّ ما شاء اللّه » . الأعراف : 188 .