تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 242

توضیح : وحدت عددی به این معناست که هرگاه شیئی را اوّل ، وشی ء دیگری را ثانی به حساب می آوریم این بدان معناست که بین آن دو شی ء ، وجه اشتراک و تشابه یافت می شود که آن دو را در طول یکدیگر محاسبه نموده ایم .

امّا از منظر قرآن و سنّت و عقل(1) ، ذات حق تعالی هیچ گونه وجه اشتراک و تشابهی با مخلوقات ندارد و وحدت او وحدت عددی نیست(2) یعنی وحدتش در مقابل اثنین نیست زیرا که او بی همتاست و از جمیع مخلوقات و ممکنات تخصّصاً خارج است .

ولذا وحدتش ذاتی است یعنی بلا تشبیه و بلا عدیل و بلا نظیر است و هیچ موجودی در طول یا در عرض او نیست تا وحدتش عددی گردد .

پس معنای اینکه او یکی است ، این است که ثانی برای او در نزد عقل مستحیل است .

اما قائلین تشکیک در وجود می گویند : حقیقت وجود در عین اینکه حقیقت واحد و سنخ واحد است دارای مراتب و درجات گوناگون است ، مرتبه ای از او غنی و واجب است و مراتب دیگر فقیر و ممکن .(3)

این نگرش ، بدین معناست که « حق تعالی مرتبه نخست وجود »(4) محاسبه گردد و از جهت طولی سر سلسله ممکنات و در ردیف و عداد مخلوقات قرارگیرد ( با توجّه به اینکه آنان خالق تعالی و مخلوق را در حقیقت وجود مشترک می دانند و تفاوتشان را به شدّت و ضعف قلمداد می نمایند ) .

در این صورت وحدت ذات حق تعالی ، وحدت عددی می گردد زیرا هنگامی که در مرتبه اعلای وجود قرار گرفت یعنی شماره یکِ موجودات تلّقی شده سپس در مرتبه بعد مجرّدات و در مراتب بعدی سایر ممکنات قرارگرفته اند تا نوبت به عالم

1- در بحث قاعده تباین ادلّه عقلی و نقلی عدم مشابهت بین خالق تعالی و مخلوق را توضیح دادیم .
2- « عن الإمام الرضا علیه السلام : أحدٌ لا بتأویل عدد » . بحار : 4 ، 229 ، « عن أمیرالمؤمنین علیه السلام : واحد لا بعدد » نهج البلاغه . خطبه : 185 .
3- مجموعه آثار استاد مطهری : 5 ، 219 .
4- فرهنگ اصطلاحات ملاّ صدرا : 169 .