تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 245

توضیح : مبنای مذکور حق تعالی را علّه العلل و وجود أشدّ و اقوی معرفی می نماید و سایر ممکنات را معلول او می شمارد که وجودات ضعیف و رقیق او می باشند .

هرگاه علّت علم به ذات خود داشته باشد در حقیقت علم به معالیل و لوازم آنها را هم دارا است ملاّ صدرا می گوید :

« ثبت و تحققّ انّ العلم بالعلّه التامّه أو بجهتها المقتضیه یوجب العلم بالمعلول بل ثبت أنّ العلم بذی السبب لا یحصل إلاّ من جهه العلم بسببه » .(1)

« علم به اشیاء را در مقام اجمال ، علم اجمالی می نامند چنان که علم علّت به معلولات و لوازم معلولات خود به نحو علم اجمالی است ، علم ذات حق به ذات خود عین وجود نظام جملی جهان است و از این جهت علم او به ذات خود علم به کلیات بوده و به واسطه کلیات علم به جزئیات موجودات است و این ما حصل معنی علم اجمالی در عین کشف تفصیلی است » .(2)

سپس قائلین به تشکیک معتقدند که سنخ آن علم اجمالی در عین کشف تفصیلی ، از مقولۀ علم حضوری است .

سبزواری می نویسد :

« لأنّ علمه حضوری ذاتی تفصیلی بغیره » .(3)

نتیجۀ آنکه قائلین تشکیک در وجود مدّعی اند به وسیله این نظریّه ، حقیقت علم خداوند به اشیاء را درک کرده اند و از سویی روشن است که علم حق تعالی ، عین ذات است و نه زائد بر ذات ، پس باید بپذیرند که حقیقت ذات حق تعالی را ادراک کرده اند ،

در حالیکه ادلّه عقلیه و نقلیه دالّه بر نهی از تفکّر در ذات مورد پذیرش آنان است .

1- اسفار : 6 ، 178 .
2- فرهنگ اصطلاحات فلسفی ملاّ صدرا : 355 .
3- شرح المنظومه : 3 ، 649 .