تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 249

ابتداء حرکه الرجوع إلی اللّه أو القرب منه لا العود إلی الخلقه المادیّه والبدن الترابی الکثیف الظلمانی » .(1)

مرحوم رفیعی قزوینی نظریه ملاّ صدرا در باب معاد را این گونه توضیح می دهد :

قول چهارم ( در معاد ) ، مذهب صدر الحکماء است که می فرماید : « نفس بعد از مفارقت از بدن عنصری ، همیشه خیال بدن دنیوی خود را می نماید ، چون قوّۀ خیال در نفس ، بعد از موت باقی است ، و همینکه خیال بدن خود را نمود ، بدنی مطابق بدن دنیوی از نفس صادر می شود ، و نفس با چنین بدنی _ که از قدرت خیال بر اختراع بدن فراهم شده است _ در معاد محشور خواهد شد ، و ثواب و عقاب او با همین بدن است .

در حقیقت در نزد این مرد بزرگ ، بدن أخروی بمنزله سایه و پرتوی است از نفس ، تا نفس که باشد و این بدن چه باشد ، یا نورانی است و یا ظلمانی ، به تفصیلی که در کتب خود ، با اصول حکمیّه ، تقریب و تقریر فرموده است ، لیکن در نزد این ضعیف ، التزام به این قول بسیار صعب و دشوار است ، زیرا که _ بطور قطع _ مخالف با ظواهر بسیاری از آیات ، و مباین با صریح « أخبار معتبره » است .(2)_(3)_(4)

1- اسفار : 9 ، 153 .
2- مجموعه رسائل و مقالات فلسفی : 83 .
3- بعضی از اتباع ملاّ صدرا می نویسد : « حاصل اعتقاد ایشان در بحث معاد جسمانی آن که نفس در قیامت کبری از طریق قوّۀ خیال با تصوّر بدن خود و بدون مشارکت مادّه ، آن را در عالم خارج ایجاد می کند که خلق این بدن مجرّد ، ولی بدن مخلوق مادّی و جسمانی است » . معاد جسمانی در حکمت متعالیه : 198 مرتضی پویان .
4- مرحوم آیه اللّه شیخ محمّدتقی آملی می نویسد : « هذا غایه ما یمکن أن یقال فی هذه الطریقه ، ولکنّ الانصاف أنّه عین انحصار المعاد بالروحانی ، لکن بعباره أخفی ، فانّه بعد فرض کون شیئیه الشیء بصورته ، وأنّ صوره ذات النفس هو نفسه ، وانّ المادّه الدنیویه لمکان عدم مدخلیّتها فی قوام الشیء _ لا تحشر ، وانّ المحشور هو النفس ، غایه الأمر امّا مع انشائها بدن مثالی قائم بها قیاماً صدوریاً ، مجرّداً عن المادّه ولوازمها إلاّ المقدار ، کما فی نفوس المتوسطین من أصحاب الشمال أو اصحاب الیمین ، وامّا بدون ذلک أیضا کما فی المقرّبین . ولعمری انّ هذا غیر مطابق مع ما نطق علیه الشرع المقدس _ علی صارعه السلام والتحیّه _ وأنّا اشهد اللّه وملائکته وانبیاءه ورسله ، انّی اعتقد فی هذه الساعه ، وهی ساعه الثلاث ، من یوم الأحد ، الرابع عشر من شهر شعبان المعظّم سنه 1368 _ فی امر المعاد الجسمانی بما نطق به القرآن الکریم ، واعتقد به محمّد _ صلی الله علیه و آله _ والأئمّه المعصومون _ صلوات اللّه علیهم اجمعین وعلیه أطبقت الأمّه الإسلامیه ، ولا انکر من قدره اللّه شیئاً » . درر الفوائد : 2 ، 460 .