تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 256

مسانخ وجود دنیاست چون هر دو در حقیقت وجود ، وحدت و اشتراک دارند و تفاوتشان به اختلاف در مرتبه است .

خامساً : نظریه ملاّ صدرا در باب معاد از جهتی مبتنی بر نظریه تشکیک در وجود است .

او نقش مبنای تشکیک در وجود را در معاد این گونه توضیح می دهد :

« انّ بعض افراد البشر فی کمال ذاته بحیث یصیر من الملائکه المقرّبین الذین لا یلتفتون إلی ما سواه وإلی شیء من لذّات الجنّه وطبقات نعیمها وذلک بحکم الأصل الثالث » .(1)

حاصل آنکه : وجودی که ملاک تشخص شی ء است دارای مراتب است از مراحل ضعیف تا قوی که یک شخص در تمام این مراحل می باشد و هر چه وجود کامل تر آثار آن هم قوی تر می باشد .(2)

تا تشکیک در شدّت و ضعف و مراتب حقیقت یک وجود فرض نداشته باشد نمی توان مادّی و مجرّد و کودکی و پیری را از مراتب یک انسان دانست و نمی توان با کمک از اصول بعدی اثبات کرد که انسان کودک همان انسان پیراست .(3)

کما اینکه اگر مبنای تشکیک در وجود منتفی شود یکی دیگر از مقدمات نظریه اش یعنی حرکت جوهری نیز منتفی خواهد شد بعد از دانستن این مقدمه می گوئیم در مباحث بعد توضیح خواهیم داد که ملاّ صدرا از نظریه تشکیک در وجود عدول کرده و نظر نهائیش رأی صوفیه _ وحدت شخصی وجود _ می باشد .

اگر کسی نظریه صوفیه را بپذیرد دیگر قول ملاّ صدرا در بحث معاد منتفی می شود چون بنابر مبنای وحدت شخصی وجود ، عالم توهم ، خیال و هستی نما پنداشته می شود در این صورت مسأله جسمانیت معاد ، سالبه بانتفاء موضوع می گردد چون

1- عرشیه : 251 .
2- معاد جسمانی در حکمت متعالیه : 188 .
3- همان : 162 .