تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 257

صوفیه معتقدند « ما فی الوجود إلاّ اللّه »(1) در دار تحقق ، جز خدای متعال نیست پس موضوعی برای بحث جسمانیتِ معاد و کیفیت آن باقی نمی ماند(2) ، نتیجه آنکه تلاش أتباع ملاّ صدرا برای اثبات نظریه او در باب معاد سودی ندارد چون با إعراضش از نظریه تشکیک در وجود و پذیرش نظریه صوفیه ، دیگر گفتارش در مسأله معاد بدون مورد و موضوع می باشد . زیرا در آن صورت وجودی غیر از حق تعالی موجود نیست تا بحث کنیم که او با چه کیفیتی در قیامت مبعوث می شود .

بنابراین ملاّ صدرا با عدول از مبنای تشکیک در وجود ، از بناء _ نظریه اش در معاد _ نیز عدول کرده است .

3 _ ادلّه استحاله حشر بدن دنیوی و جواب آن

ملاّ صدرا و اتباع او در بحث معاد ، ادلّه ای را برای استحاله معاد بدن عنصری اقامه کرده اند تا در این باب اصل و مرجع آنان باشد سپس تمام آیات و روایاتی که دلالت بر حشر بدن دنیوی می کند را حمل بر خلاف ظاهر می نمایند و اگر آیه یا روایتی به جهت صراحت غیر قابل توجیه باشد ، ادلّه ای که برای استحاله معاد بدن دنیوی اقامه کرده اند را مقدم بر نقل می نمایند .

ولی چنانچه خواهیم دید استحاله عقلی در بین نیست و آنچه ادّعا شده توّهم استحاله می باشد چنانچه این گونه توهّمات در آراء فلاسفه ، سابقه دیرینه دارد :

مرحوم شهید صدر درباره بعضی از براهین به ظاهر عقلی فلاسفه می گوید :

« قد کان قدیما یبرهن علی استحاله التسلسل ببرهان التطبیق ، أی : تطبیق العلل علی المعلولات ...

وقد کان هذا برهانهم علی استحاله التسلسل فتره طویله من الزمن اعتمادا علی بدیهه انّ الکلّ یکون اکبر من الجزء حتی جاءت الریاضیات