تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 259

می شود در صورت اول که لازم بدن عنصری از ملزوم خود انفکاک پیدا کند هم خلف است ، زیرا لازم غیر از مفارق است . و هم استحاله عقلی دارد ، زیرا لازم به وصف لازمیت اش از ملزوم خود منفک نمی شود چنان که انفکاک زوجیت از اربعه و انقسام به متساویین از زوجیت محال عقلی است .

اما در صورت دوم که با لوازم دنیاوی خود متصف به لوازم اخروی _ که لوازمی مقابل با لوازم دنیوی اند _ می شوند همان اشکال اجتماع ضدین به همراه دارد نتیجه آنکه عقلاً محال است که بدن عنصری در قیامت محشور شود خواه فاقد لوازم خود باشد ، خواه با لوازم خود متصّف به لوازم متقابل اخروی خود شود » .(1)

جواب : اوّلاً باید دانست که اصل معاد مبتنی بر براهین عقلیه است ولی خصوصیات و تفاصیل آن از امور غیبیه است و عقل به تنهایی و بدون إخبار شارع راهی به مسائل غیبی و معارف ما وراء محسوسات ندارد چون بسیاری از مسائل تکوینی و علمی برای شناخت امور غیبی در نزد عقل مفقود است و لذا به واقع نخواهد رسید و رأی او بدون إخبار معصوم مشوب به وهم است و جز تخمین و گمانه زنی امر دیگری نیست .

مثلاً آیه می فرماید :

« تَعْرُجُ الْمَلاَئِکَهُ وَالرُّوحُ إِلَیْهِ فِی یَوْمٍ کَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِیَنَ أَ لْفَ سَنَهٍ » .(2)

اگر این إخبار قرآن نمی بود عقل نمی توانست به روزی که به اندازه پنجاه هزار سال است پی ببرد . گفتنی است که عدم راهیابی عقل به معارف معاد و انحصار اطّلاع از آن بر إخبار شارع مورد قبول ملاّ صدرا و ابن سینا نیز می باشد :

« ایّاک أن تستشرف الاطلاع علیها من غیر جهه الخبر والایمان بالغیب بأن ترید أن تعلمها بعقلک المزخرف ودلیلک المزیف ، فتکون کالأکمه