تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 306

و تسویه آن خواهد بود و دلیلی نداریم که این تسویه انگشت فقط با جسمانیت دنیوی سازگاری داشته باشد لذا آیه قابل تطبیق با بدن جسمانی اخروی هم می باشد » .(1)

جواب : عظام و بنان آن هم با تعبیر اضافه ( عظامه و بنانه ) ظهور واضح و روشنی در جمع شدن استخوان ها و انگشتان دنیوی دارند زیرا که تمام بحث بین کفار و انبیاء بر سر جمع آوری و حشر استخوانهای بدن دنیوی بوده و این امر قابل تطبیق بر نظریه ملا صدرا نیست زیرا او عقیده دارد بدنی که در آخرت محشور می شود سنخ دیگری است و تفاوت ذاتی با بدن دنیوی دارد .

بله اگر دست از شأن نزول آیه و مورد سئوال و انکار کفّار برداریم و از ظهور قوی عظام و بنان در استخوان و انگشتان دنیوی و متداول بین عقلاء در مکالمات صرف نظر کنیم می توان نظریه ملاّ صدرا را از آیه استخراج کرد به شرط اینکه قید و کلمه اخروی را در تقدیر بگیریم و بگوئیم : « أَیَحْسَبُ الإِنسَانُ أَ لَّن نَجْمَعَ عِظَامَهُ » « الأخروی » ، « بَلَی قَادِرِینَ عَلَی أَن نُّسَوِّیَ بَنَانَهُ » « الأخروی » .

ولی با این گونه روش تفسیری می توان هر فکر و اندیشه ای را بر آیات تحمیل کرد حتی آن افکاری که با روح و پیام اصلی قرآن منافات دارد .

آیه دهم : در ذیل آیه « کُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُم بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودا غَیْرَهَا لِیَذُوقُوا الْعَذَابَ » .(2)

دو شبهه مطرح شده که تکرار(3) همان دلیل دوم و ششمی است که برای استحاله حشر بدن دنیوی اقامه شد که جوابش گذشت .

البته آیه دیگری نیز مضمون فوق را بیان فرموده : « یَوْمَ یُحْشَرُ أَعْدَاءُ اللَّهِ إِلَی النَّارِ فَهُمْ یُوزَعُونَ * حَتَّی إِذَا مَا جَاءُوهَا شَهِدَ عَلَیْهِمْ سَمْعُهُمْ وَأَبْصَارُهُمْ وَجُلُودُهُم بِمَا کَانُوا یَعْمَلُونَ » .(4)

1- همان : 579 .
2- النساء : 56 .
3- همان : 586 .
4- فصلت : 19 _ 20 .