تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 327

قیصری می نویسد :

« ما فی الوجود إلاّ عین واحده هی عین الوجود الحقّ المطلق وحقیقته ، وهو الموجود المشهود ، لا غیر ولکن هذه الحقیقه الواحده والعین الأحدیه لها مراتب ظهور لا یتناهی أبدا فی التعیّن والتشخص » .(1)

سید حیدر آملی می گوید :

« أنّه لیس فی الوجود سوی اللّه تعالی واسمائه وصفاته وافعاله ومظاهره ومجالیه وانّ الکلّ هو به ومنه وإلیه وأنّه الظاهر والمظهر والفاعل والقابل والمحبّ والمحبوب » .(2)

تفاوت بین نظریۀ تشکیک در وجود ونظریۀ وحدت شخصی وجود

استاد جوادی آملی تفاوت را این چنین بیان می نماید :

« اساس عرفان بر وحدت شخصی وجود و کثرت زدایی از حریم آن است ، خواه به نحو تباین و خواه به طور تشکیک و خواه به سبک وحدت وجود و کثرت موجود . و فرق عمیقی بین لا بشرط مقسمی که مشهود عارفانِ واصل است و بشرط لا که مفهوم حکیمان عاقل است وجود دارد ، لذا همان نقدی که بر کثرت تباینی وارد است ، بر کثرت تشکیکی نیز وارد خواهد بود .

زیرا در تشکیک وجود کثرت آن حقیقی است ، همان طور که وحدت آن واقعی است لیکن در وحدت شخصی وجود ، هیچ گونه کثرتی به حریم أمن وجود راه ندارد و هر گونه کثرتی که تصحیح شود ، ناظر به تعیّنات فیض منبسط است ، یعنی مظاهر واجب متعدّدند ، ولی هیچ یک از آنها سهمی از « بود » ندارند ، چون همه آنها « نمود » هستند » .(3)_(4)

1- شرح فصوص قیصری : 53 .
2- نقد النقود : 679 .
3- تحریر تمهید القواعد : 1 ، 40 .
4- « فرق بود و نمود ، فرق در تمام ذات است ، چون یکی وجود است و دیگری ظهور آن » . همان : 1 ، 79 بعضی از معاصرین می گوید : « وجود بالأصاله و حقیقه الوجود در جمیع عوالم ... اوست تبارک وتعالی و بقیه موجودات هستی ندارند ، و هست نما هستند » . روح مجرّد : 546 .