تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 330

11 _ فناری می گوید :

« لأنه تعالی عین الوجود لا وجود لسواه » .(1)_(2)

12 _ « این زمین ، این آسمان ، انسان ، حیوان ، تمام کثراتی که ملاحظه می گردد در حقیقت وجودش حق است که یک واحد است ، نه وجود اشیاء که کثرات را نشان می دهند ، یک واحد شخصی بیشتر در کار نیست و کثراتی در بین نیست ، نسبت وجود به کثرات نسبت مجازی ، و واسطه در مقام عروض است » .(3)

13 _ « بلکه احول دو شی ء بیند ، و غیر أحول یک شی ء ، هر چه غیر اوست اظلال و افیاء وجود او ثانیه ما یراه الأحول است » .(4)

14 _ « تمامی محسوسات ، پوچ و باطل است . . این موجودات و ممکنات بیننده ، پرده هایی هستند که او خود را به آن ها می پوشاند زیرا او وجود است ، و وجود هم واحد است » .(5)

در این مقام ذکر کلام استاد مطهّری مناسب به نظر می رسد :

« لازمۀ نظریۀ عرفا این است که هیچ گونه کثرتی در متن واقعیت نباشد ، از نظر فلاسفه این نظر قابل قبول نیست ، زیرا همان طور که بالبداهه می دانیم « واقعیتی » هست و جهان بر خلاف نظر سو فسطائیان پوچ نیست . می دانیم واقعیت دارای نوعی کثرت است » .(6)

1- مصباح الأنس : 560 .
2- « کثراتی که ملحوظ می شوند به مبنای عرفان جز لحاظات واعتبارات چیز دیگری نیست ، همان یک وجود حقیقت واحده شخصیه را به ظهورات عدیده می نگریم ... هیچ موجی با موج دیگر در حقیقت واحده شخصیّت آب بودن تفاوت ندارد ... مشو احول مسمی جز یکی نیست اگر چه ما بسی اسما نهادیم ممدّ الهمم : 156 .
3- مهر تابان : 218 .
4- شرح فصوص قیصری مقدمه آشتیانی : 33 .
5- روح مجرد : 476 .
6- مجموعه آثار : 5 ، 219 .