تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 333

الامکانیه أمور عدمیه لا بمعنی أنّ مفهوم السلب عن کلمه لا وأمثالها داخل فیها ولا بمعنی انّها من الاعتبارات الذهنیه والمعقولات الثانیه ، بل بمعنی انّها غیر موجوده لا فی حدّ أنفسها بحسب ذواتها ولا بحسب الواقع لانّ ما لا یکون وجودا ولا موجودا فی حدّ نفسه لا یمکن أن یصیر موجودا بتأثیر الغیر وافاضته ، بل الموجود هو الوجود وأطواره وشؤونه وأنحاؤه ، والماهیات موجودیّتها إنما هی بالعرض بواسطه تعلّقها فی العقل بمراتب الوجود وتطوّره بأطوارها » .(1)

مرحوم قمشه ای نظر ملاّ صدرا را به تعبیر دیگری بیان می کند :

« العرفاء الشامخین والحکماء المتألهین یقولون : الکثره الظاهره فی الوجود حقیقیه لأنّ المتکثرات موجودات فی نفس الأمر متخالفه بالماهیات لترتب الآثار المختلفه علیها و وحدتها أیضا حقیقیه لوحده الوجود ... ولا تنافی بین الوحده الحقیقیه والکثره الحقیقیه لأن الوحده فی الوجود والکثره فی الماهیات »(2) .

حاصل دو گفتار این است : آنچه مصداق بالذات وجوداست ، تنها ذات مقدس حق تعالی است و کثرات به خودی خود ، از خویش وجودی ندارند بلکه به وجود حق موجودند پس مصداق بالعرض وجودند و در مقام خود ، دارای نفس الأمر می باشند .

توجیه مذکور موجب می شود که اشکال ابطال شریعت و حکمت رفع گردد چون دوئیت و تغایر بین خالق تعالی و مخلوق به رسمیت شناخته شد چرا که کثرات امکانی دارای وجودی هر چند رقیق و بالعرض قلمداد شدند چنانکه گفته شد : « لأنّ المتکثرات موجودات فی نفس الأمر » .

ولی این حلّ قابل قبول نیست زیرا اوّلاً : توجیه ذکر شده با توحید در وجود که از نظر