تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 334

صوفیه توحید حقیقی است سازگار نیست چون توحید در نگاه صوفیه عبارتست از این معنا:

« التوحید الذاتی الجمعی هو الذی یکون خالصا من الشرکین _ أی الجلیّ والخفیّ _ عن مشاهده الغیر فی الوجود مطلقا ظاهرا کان أو باطنا ، ذهنا کان أو خارجا ، بحیث لا یشاهد معه غیره أی لا یشاهد مع الحقّ غیر الحق » .(1)

عفیفی در بیان نظریه ابن عربی می گوید :

« لیس فی الحقیقه أثر للاثنینیه فی مذهبه وکلّ ما یشعر بالإثنینیه یجب تفسیره علی أنّه اثنینیه اعتباریه فلیس فی الوجود فی نظره إلاّ حقیقه واحده » .(2)« وبهذه الطریقه ینفی ابن عربی کثره العلل ویقرّر وحدتها، لأنّ الاعتراف بکثره العلل شرک صریح وتناقض ظاهر مع القول بوحده الوجود » .(3)

پس کثرات امکانی از دیدگاه آنان هیچ حظّی از وجود ندارند حتی دارای ضعیف ترین مرتبه وجودی هم نیستند ولی ملاّ صدرا و مرحوم قمشه ای برای کثرات بهره ای از وجود قائل شدند و آنها را دارای وجود بالعرض و نفس الأمری دانستند ، و این رأی با توحید در وجود(4) که عقیده صوفیه است تنافی دارد .

علاوه آنکه در بحث ثمرات وحدت شخصی وجود ذکر خواهیم کرد که توحید در صفات و توحید در افعال از نظر صوفیه با وجود دیگری غیر حق تعالی تنافی دارد آنان هیچ صفتی و فاعلی غیر صفت و فاعلیت حق تعالی را نمی پذیرند .

در هر حال حقیقت وجود در نزد آنان امر واحد شخصی است و پذیرفتن وجودی غیر حق تعالی منافی با وحدت شخصیۀ وجوداست .

1- جامع الأسرار : 131 .
2- فصوص الحکم : [ التعلیقه ] : 8 .
3- همان : 272 .
4- « لا موجود إلاّ اللّه » فتوحات : 2 ، 114 .