تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 335

ثانیاً : در بحث بعد ، از برهان « بسیط الحقیقه کلّ الأشیاء » سخن خواهیم گفت که ملاّ صدرا برای اثبات نظریه وحدت شخصی وجود اقامه کرده ، خلاصه آن این است که اگر موجودی غیر از حق تعالی وجود داشته باشد ذات بسیط الحقیقه مرکب از وجدان آنچه دارد و فقدان آنچه ندارد می گردد و این محدودیت است ، بر طبق برهان مذکور هر گونه وجودی غیر از وجود حق تعالی نفی می شود ولی توجیه ملاّ صدرا و مرحوم قمشه ای منافی با آن است چون کثرات را دارای وجود محاسبه کردند .

استاد جوادی آملی در ردّ توجیه ملاّ صدرا می گوید :

« باید به این مطلب مهم عنایت کرد که در عرفان ، جهان نسبت به واجب تعالی نه وجود رابطی دارد _ مانند عرض _ و نه وجود رابط دارد _ مانند حرف _ و اصرار صدر المتألهین سودی ندارد ، زیرا بر اساس وحدت شخصی وجود تنها مصداقی که برای مفهوم وجوداست همانا واجب است که مستقل می باشد و هرگز مصداق دیگری برای او نیست ، خواه نفسی ، خواه رابطی و خواه رابط ، زیرا تشکیک به ظهور در مظاهرِ وجود باز می گردد نه به خود وجود » .(1)

استاد آشتیانی نیز می نویسد :

« عرفا و محقّقان از صوفیه ، کثرت حاصل از تجلّی اصل وجود را اعتباری می دانند و تصریح می نمایند که وجودات امکانی نیز سراب وجود حقّ و ثانیه ما یراه الأحولند ... اینکه بعضی از أکابر خواسته اند کثرت در اصل وجود را حقیقی بدانند و در صدد توجیه کلمات صادر ارباب عرفان بر آمده اند ، چندان کلام آنان وجیه نمی باشد . اوّل باید سراغ مبنای این اکابر رفت یعنی باید دید که چرا عرفا ، کثرت را اعتباری می دانند و حکما به عدم اعتباری بودن کثرت رفته اند اگر کسی در وجود به وحدت شخصی قائل شد و مراتب را نفی کرد ، قهرا برای حقایق امکانی ( ماهیّهً و وجوداً ) چیزی باقی نمی ماند ، ولی اگر وجود ، مراتب داشت و أصل محیط بر مراتب ، مبدأ مراتب بود ، و مراتب