تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 336

متجلّی از اصل وحدت محیط بر مراتب ، دارای تقرّر واقعی بودند ، ناچار هر مرتبه ای و هر وجودی در مقام خاصِّ خود متحقق است و نفی تحقق از آنان معنا ندارد ، ناچار کثرت حقیقی خواهد بود و وجود مراتب ، وجود انتزاعی می شود و بر آن حمل می شود » .(1)

خلاصه آنکه مسأله از دو حال خارج نیست یا وجود را _ ولو رقیق و بالعرض _ برای ممکنات می پذیرید و یا خیر هیچ گونه وجودی برای آنها قائل نمی شوید و همه ممکنات را عدم محض و سراب و پوچ می پندارید .

در صورت اوّل ، توحید در وجود و توحید در صفات و توحید در افعال از نظر صوفیه منتفی می شود و شرک را در پی خواهد داشت ، زیرا حقیقی بودن کثرات به رسمیت شناخته شده پس دوئیت بین واجب و ممکن واقعی است و این با توحید از دیدگاه صوفیه متنافی می باشد .

و در صورت دوّم ، تغایر و دوئیت واقعی بین خالق تعالی و مخلوق نفی می شود و تغایر اعتباری پذیرفته می شود که آن امر ذهنی و لحاظی است که اشکال ابطال شریعت و حکمت که ملاّ صدرا و مرحوم قمشه ای به آن تصریح کردند پدید می آید .