تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 338

حیث هو وجود لا یقبل العدم وکلّ ما لا یقبل العدم ، أی یمتنع علیه العدم فهو واجب ، فالوجود من حیث هو وجود ، واجب .

تقریر مطلب این است که اگر وجود من حیث هو وجود بخواهد معدوم شود باید قابل عدم باشد و چون عدم پذیری برای وجود ، بالذات ممتنع است ، لذا وجود برای وجود ، بالذات ضروری است ، بنابراین وجود به ضرورت ازلی واجب است توضیح آنکه اگر وجود من حیث هو وجود قابل عدم باشد ، این قبول یا به نحو اجتماع است یا به نحو انقلاب و این هر دو محال است ، زیرا اگر وجود قابل عدم به معنای اجتماع با او و اتصاف به او باشد جمع بین نقیضین خواهد شد و این ذاتا مستحیل است ، امّا اگر قبول به معنای انقلاب وجود به عدم باشد ، چون در انقلاب مبدأ مشترک لازم است و در تبدّل وجود به عدم اصل جامع و مشترکی نیست ، لازم می آید که وجود رأسا از بین رفته و معدوم شود و این نیز انقلاب نخواهد بود . با این توضیح صغرای استدلال اوّل مبیّن می شود و کبرای استدلال بیّن و مورد اتفاق است .

اگر وجوب وجود من حیث هو وجود ثابت شد ، از برهان وحدت واجب برای اثبات وحدت وجود به آسانی استفاده شده و ثابت می شود که الوجود من حیث هو وجود واحد لا شریک له .

برهان اوّل همان گونه که درباره وجود جریان دارد ، در مورد عدم نیز جاری است به این صورت : « العدم من حیث هو عدم لا یقبل الوجود وکلّ ما لا یقبل الوجود لذاته فهو معدوم بالذات ، فالعدم معدوم بالذات » .(1)

نقد برهان

« در برهان گفته : اگر وجود مطلق بخواهد عدم را بپذیرد ، یا به نحو اجتماع است یا انقلاب و این هر دو محال است یا آنکه ذاتی دارد که گاهی وجود می پذیرد و گاهی عدم که این نیز لازمه اش ماهیت داشتن و ترکب حقیقت وجود و محال است زیرا « الوجود ماهیّته انیّته » باید توجه داشت که راه