تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 339

دیگری نیز متصوّر است و آن اینکه وجود مطلق یک مفهوم است و این مفهوم هر چند به حمل اوّلی وجود مطلق یعنی ثبوت این مفهوم برای خودش ضروری است ، اما به حمل شائع ممکن است ، یعنی ممکن است مفهوم وجود مطلق موجود خارجی نبوده و مصداق نداشته باشد .

بعید نیست که کسی مدعی شود وجودِ مطلق من حیث هو وجود مشهود است و خود را فارغ از استدلال بداند اما برای کسی که در صدد برهانی کردن عرفان نظری است احراز وجود آن نیازمند به دلیل است .

ما نیازمندیم مصداق بالجمله وجود مطلق را با برهان ثابت کنیم و گر نه مصداق فی الجمله مطلق وجود نمی تواند دعوی وحدت وجود را ثابت کند ، زیرا پذیرش یک مصداق برای مطلق وجود ( بر فرض از عهده قائلین به اصالت ماهیّت خارج باشد ، چون بنا بر اصالت ماهیّت مصداق واقعیت را ماهیت تشکیل می دهد ، لیکن بر اساس اصالت وجود کاملاً میسور است و لذا مورد قبول تمام کسانی است که قائل به تباین وجودات یا قائل به تشکیک در وجودند ) ، سودمند نیست بلکه اثبات وجود مطلق لازم است که آن هرگز با تباین یا تشکیک حاصل نمی شود آنچه بی نیاز از برهان است ، پذیرش اصل واقعیت است که در برابر سفسطه است اما اینکه آن واقعیت وجود است نه ماهیت و آن وجود هم ، مصداق برای مفهوم موجود مطلق است محلّ بحث و تأمّل است ، زیرا ممکن است پس از فراغت از اصالت وجود گفته شود « الموجود المطلق بما انّه موجود مطلق » مصداق ندارد و آنچه در خارج است مصادیق کثیره متباینه یا مصادیق کثیره مشککه اند با این بیان معلوم می شود نفوذ عدم برای وجود مطلق از چهار راه متصوّر است : دو راه آن برای هر موجودی اعمّ از واجب و ممکن مستحیل است و راه سوم برای ممکنات باز است و برای واجب مستحیل ، امّا راه چهارم برای وجود مطلق من حیث هو مطلق یا مفهوم واجب الوجود باز است و اگر این راه چهارم نمی بود لازم نبود درباره اصل وجود واجب بحث شود .

اینکه در فلسفه برای اثبات وجود واجب دلیل اقامه می شود از آن روست که ممکن است ، حمل اوّلی واجب با حمل شایع آن مخالف باشد ، یعنی ممکن است چیزی