تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 352

آیا آسمان ، زمین ، انسان ، آب ، آتش ، عقل ، حیوانات همگی خیال و وهمند ؟ ! این گونه قضاوت تکذیب حسّ و وجدان و مخالفت با بداهت عقل است .

ثانیا : اگر اعیان خارجیه مجاز و خیال باشند پس باید احکام و خواصّ و آثارشان نیز مجازی باشند در حالی که انسان به وضوح واقعی بودنِ آثار کثرات و ماهیات را می یابد و از آنها به طور محسوس بهره برداری می کند .

به عبارت دیگر :

معنای قول به عینیتِ واجب و ممکن این است که در خارج ، حقیقت واحدی ، واقعیت دارد و کثراتی را که مشاهده می کنیم وهم و خیالند این عقیده مستلزم این است که در عالم خارج ، تنها باید احکام و خواصِّ آن حقیقت واحده _ واجب تعالی _ یافت شود و اثری از احکام و آثار کثرات یافت نشود زیرا هنگامی که کثرات خارجی مجاز قلمداد شوند پس آثارشان به طریق اولی می بایست مجازی باشند چون فرع زاید بر اصل معقول نیست و حال آنکه احکام و خواص و آثار کثرات از قبیل حدوث ، فناء ، تغیّر و ترکیب و ... را به وضوح می توانِ یافت و انکار آن همان سوفسطی گری می باشد .

اشکال هشتم : این گفتار « اگر به غیر از وجود حقّ که بسیط الحقیقه است ، موجودی یافت شود ، وجود حق بسیط الحقیقه و نامتناهی نخواهد بود » صحیح نمی باشد .

توضیح : ما در دسته نهم روایات تباین بیان کردیم که مراد فلاسفه از نامتناهی بودن حق تعالی ، بی انتهاء و بی پایان بودن اوست که این امر مستلزم این است که ذات حق تعالی از امور مقداری شمرده شود که از صفات مخلوقات است .

ولی روایات حق تعالی را « لیس له حدّ »(1) توصیف می کنند که این وصف بدین معناست که او اساسا از زمره مخلوقات و ممکنات تخصّصا خارج است زیرا همه آنها محدود به حدود _ ابتداء ، انتهاء ، طول ، عرض ، عمق ، حجم و ... می باشند که این امر