تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 374

جواب : أوّلاً : تفسیر مذکور مستلزم اسناد خواصّ و عوارض ممکنات به ذات حق تعالی خواهد بود . یعنی لازمه اش این است که تبعّض و تجزیه و مقدار در ذات خداوند راه یابد و همچنین محدودیت ذات حق تعالی را در پی خواهد داشت ، کما اینکه احتیاج و افتقار پروردگار به مخلوقات را به ارمغان می آورد که همه این امور در نزد عقل و نقل مردود است _ چنانچه در ثمرات وحدت شخصی وجود توضیح خواهیم داد _ .

بنابراین روایت مذکور معنای دیگری دارد که روایات مبیّنه آن را توضیح داده اند که آن را ذکر می نمائیم :

عن محمّد بن نعمان قال : سألت أبا عبداللّه علیه السلام عن قول اللّه عزَّوجلَّ « وَهُوَ اللّه ُ فِی السَّماوَاتِ وَفِی الأَرْضِ » قال : کذلک هو فی کلِّ مکان ، قلت : بذاته ؟ قال : ویحک انّ الأماکن أقدار ، فإذا قلت : فی مکان بذاته لزمک أن تقول فی أقدار وغیر ذلک ولکن هو بائن من خلقه ، محیط بما خلق علما وقدرهً وإحاطه وسلطانا وملکا ، ولیس علمه بما فی الأرض بأقلّ ممّا فی السماء ، لا یبعد منه شیء ، والأشیاء له سواء علما وقدره وسلطانا وملکا وإحاطه .(1)

اگر بگوئید که ذات حق تعالی در اشیاء داخل است لازم می آید که مقدار و کمیّت در ذات پاکش راه یابد که از خواصّ ممکنات و مخلوقات است بلکه باید گفت علم و قدرت و سلطنت حق تعالی به درون اشیاء تعلّق گرفته است و باطن هر شیئی را احاطه نموده . و همه اشیاء محاط و مقدور و تحت سیطره و تدبیر اویند .

عن امیرالمؤمنین علیه السلام :

فلم یحلل فیها فیقال هو فیها کائن ولم ینأ عنها فیقال هو منها بائن ولم یخل منها فیقال له أین ولکنّه سبحانه احاط بها علمه وأتقنها صنعه وأحصاها حفظه .(2)