تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 394

عین وجود الآخر اضطرارا ، لأنّ نسبه اللّه إلی العالم کنسبه الجوهر إلی أعراضه ، الجوهر واحد والأعراض متکثره ولکن لا جوهر بلا أعراض ، ولا أعراض بلا جوهر » .(1)

در این مقام ذکر روایتی مناسب است :

عن الامام الباقر علیه السلام :

« انّ الاسلام بدأ غریباً وسیعود غریباً فطوبی للغرباء ... سیأتی علی الناس زمان لا یعرفون اللّه ما هو والتوحید » .(2)

در ثمرات بعدی ، عدم وصول قائلین به وحدت شخصی وجود به توحید حقیقی آشکارتر خواهد شد .

حاصل آنکه صوفیه براین باورند که توحید در ذات به این معناست که در خارج حقیقت واحدی _ ذات حق تعالی _ موجود است و به جهت اینکه وحدانیت آن حقیقت واحد لطمه ای نخورد ، تمام کثرات و اعیان خارجیه ای را که به وضوح می یابیم ، و هم و خیال و سراب قلمداد می کنند(3) پس آنچه در خارج حقیقت و واقعیت دارد تنها واجب الوجود است و ما سوای او هیچ گونه حقیقتی ندارند . بعضی از معاصرین می نویسد : « چون به دقّت بنگری آنچه در دار وجود است وجوب است و بحث در امکان برای سرگرمی است » .(4)

بعضی از شارحین فلسفه صدرائی درباره اعتقاد مشایخ صوفیه می نویسد :

« منهم القائلون بأنّ للوجود حقیقهً مجردا عن المجالی لکن الوجود بجمیعه من المجرّد عن المجالی وغیره واجب ولیست مرتبته الواجبیّه عندهم مختصّهً بمرتبه المجرّده عن المجالی المعبَّر عنها بمرتبه بشرط

1- المعجم الفلسفی : 1 ، 362 .
2- البحار : 24 ، 328 _ 329 .
3- کلمات مشایخ صوفیه درباره این ادّعا را در بحث « واقعیات خارجیه از نظر مشایخ صوفیه » ذکر کردیم .
4- ممدّ الهمم در شرح فصوص الحکم : 107 .