تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 403

چهارم : تفاوت میان إله دین و إله وحدت وجود !

هنگامی که معنای توحید در ذات و توحید در صفات از آنچه که در کتاب و سنّت وارد شده تغییر نمود و همه ممکنات ، واجب شدند و تغایر بین خالق تعالی و مخلوق اعتباری گشت . دیگر معنای إله بر آمده از این امور با إله تعریف شده در دین متفاوت خواهد بود .

خدایی را که کتاب و سنت معرّفی می نماید حقیقتی ما وراء ممکنات است و منزه از جمیع احکام و خصوصیات مخلوق می باشد ، و هیچ شباهت و مسانختی با مخلوقات ندارد و کاملاً در ذات و صفات مباین با خلق است ،(1) ولی با تمام این خصوصیات عالِم به جمیع کائنات می باشد .(2)

امّا خدائی که نظریۀ وحدت وجود معرّفی می نماید را عفیفی توضیح می دهد :

« فانّ اللّه فی نظره ( أی : ابن عربی ) لیس الإله الذی یصوّره الدین وإنّما هو الحقیقه الوجودیه » .(3)

« أمّا ابن عربی _ بل إله متصوفه وحده الوجود جمیعا _ فلا صوره تحصره ، ولا عقل یحدّه أو یقیّده لأنّه المعبود علی الحقیقه فی کلّ ما یعبد ، المحبوب علی الحقیقه فی کلّ ما یحب انّ العارف الکامل فی نظره هو من رأی کل معبود مجلی للحقّ یعبد فیه ( الفص الهارونی ) » .(4)

1- در توضیح قاعده تباین و عدم تشبیه ، آیات و روایات متواتری را ذکر نمودیم ولی از باب نمونه تعدادی را نقل می نمائیم : « عن الإمام الباقر علیه السلام : انّ اللّه خلو من خلقه وخلقه خلو منه » . الکافی : 1 ، 82 . « عن الإمام علی علیه السلام : تنزّه عن مجانسه مخلوقاته وجلّ عن ملائمه کیفیاته » . بحار : 84 ، 339 . « عن الإمام الصادق علیه السلام : لا یلیق بالذی هو خالق کل شیء إلاّ أن یکون مباینا لکل شیء متعالیا عن کلّ شیء سبحانه وتعالی » . بحار : 3 ، 148 .
2- . « عن امیرالمؤمنین علیه السلام : یعلم عجیج الوحوش فی الفلوات ومعاصی العباد فی الخلوات واختلاف النینان فی البحار الغامرات وتلاطم الماء بالریاح العاصفات » . بحار : 4 ، 92 .
3- فصوص الحکم [ التعلیقه ] : 235 .
4- همان : 32 .