تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 412

ملاّ صدرا می نویسد :

« جمیع المحققین من اکابر الحکماء والصوفیه متفقون علی تنزیه ذاته تعالی عن وصمه النقص وامتناع ادراک ذاته الأحدیه بالکنه إلاّ بطریق خاص عند العرفاء وهو ادراک الحقّ بالحقّ عند فناء السالک واستهلاکه فی التوحید » .(1)

بعضی از معاصران می نویسد :

« فناء عبارت است از عبور از حدود عدمیه ، نه از اصل وجود بنابراین در سیر إلی اللّه وحصول این مراتب از فناء اصل الوجود باقی است ، و عبور از درجات و مراتب می شود ، از همه حدود بگذرد ، و دیگر هیچ چیز باقی نماند جز ذات اقدس وجود مطلق حق تعالی شأنه » .(2)

سید حیدرآملی می گوید :

« وصلْتَ إلی مقام فناء العارف فی المعروف ، والشاهد فی المشهود ، والمحبّ فی المحبوب الذی هو مقام رفع الکثره الخلقیه بالکلیّه ، والوصول إلی الوحده الذاتیّه الحقیقیه » .(3)

« ... فناء ذاتی یعنی فناء زید مثلاً در ذات اللّه جلّ وعزّ . معنی فناء تام آن می باشد که زید از همه رسوم عبور کرده باشد و هیچ اسمی و رسمی باقی نمانده باشد ... زید فانی شده ، مرجعش به انداختن تعیّن است . موجود بدون تعیّن بحت است ، بسیط است ، لا یتناهی است ، آن ذات است آن اللّه است ، زید بدون تعیّن زید نیست ، زیرا تعیّن همان زیدّیت اوست . چون فانی گشت ورخت تعیّن را خلع نمود و از همه مراتبِ تعیّن بالفرض گذشت که همان فنای تامّ و مطلق است ، دیگر نیست . زید نیست ، نیستی است .

1- اسفار : 2 ، 335 .
2- امام شناسی : 5 ، 47 .
3- جامع الاسرار : 204 .