تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 413

زید نیست و خداوند هست . معنی فنای زید ، یعنی نیستی زید و هستی خدا . زید فانی در خدا شد ، یعنی زید نیست شد و خداوند هست » .(1)_(2)

نکته ای که در بحث فناء در ذات مورد انکار عقل واقع می شود این است که از جانبی ابن عربی درباره ممکنات می گوید : « إنّ حقیقه الممکن العجز » .(3)

و ملاّ صدرا نیز می نویسد :

« لیس شیء من الأشیاء غیر الحقّ الأوّل نفس حقیقه الوجود ، لأنّ غیره امّا ماهیه من الماهیات أو وجود من الوجودات الناقصه المشوبه بنقص أو قصور أو عدم » .(4)

شبستری هم می گوید :

سیه روئی ز ممکن در دو عالم

جدا هرگز نشد و اللّه أعلم

از جانب دیگر درباره حق تعالی می گویند : « إنّ الوجود المطلق لا یقبل العدم » .(5)

« فالواجب هو ما لا یقبل العدم » .(6)

سپس ادّعای فناء وجود ناقص و مشوب به عدم را ، در ذات حق تعالی که از نظر آنان وجود مطلق است و عدم در آن راه ندارد ، می نمایند .

کسی که حقیقت و ذاتش عجز _ عدم قدرت _ و نقص و قصور است . چگونه می تواند

1- اللّه شناسی : 2 ، 274 پاورقی .
2- « فناء از خود است و بقاء بالحقّ ... بعد از وجود به این مرتبه برای ما سیری است من الحقّ إلی الخلق ، و در این مقام هویت او آشکار می شود که در سلسله بدء من اوّله إلی آخره خودش بوده ، پس قاف تا کاف عالم وجود را مالک خواهد بود » . توحید علمی و عینی : 80 .
3- فتوحات : 2 ، 185 .
4- اسرار الآیات : 26 .
5- مصباح الأنس : 430 .
6- مفاتیح الغیب : 233 .