تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 415

دکتر قاسم غنی درباره انگیزه سماع و رقص صوفیان می نویسد :

« نظرا حالت جذبه و اشراق ، و از خویش و رفتن فنا ، امر غیر ارادی است ، که اختیار عارف تأثیری در ظهور آن ندارد . ولی بزرگان صوفیه از همان دوره های قدیم ، به این نکته پی بردند که اضافه بر استعداد صوفی و علل و مقدّماتی که او را برای منجذب شدن قابل می سازد ، وسائل عملی دیگری که به اختیار و اراده سالک است نیز برای ظهور حال فنا مؤثر است . بلکه برای پیدا شدن « حال » و « وجد » عامل بسیار قوی محسوب است از جمله موسیقی و آواز خواندن ، و رقص که همه آنها تحت عنوان « سماع » در می آید » .(1)

دکتر زرّین کوب می نویسد :

« امّا مجلس سماع معرکه ای بود روحانی ، پر از شور و پر از حال ، در ایران و پاکستان و هند و مصر و ترکیه نمونه هائی از این مجالس هنوز هست که شور و موسیقی است و رقص و قوّالی ...

صوفیه برای تحریک اعصاب و نیل به حالی که از آن تعبیر به بیخودی می کننده گاه به موادّ تخدیر کننده ، یا سکرانگیز متوسل می شده اند . شاذلیّه با قهوه به تحریک اعصاب می پرداختند ، و می گویند هم شاذلی مخترع شربت قهوه بوده است ، و شهر مکا هنوز از این باب به او افتخار می کند ، بعضی دیگر به بنگ و چرس می پرداخته اند ، و برخی هم دست به شراب می زده اند ، و از این همه قصدشان رهائی از خود و از خودی بوده است ، با وسایل مصنوعی .

از این گذشته رقص و سماع را هم وسیله ای کرده بودند برای رفع قبض و ملال مجالس آنها حتی از عهد مقدس با سماع و قول همراه بود . قوّالی و سماع که هنوز مجالس صوفیه را در ترکیه و مصر و هند و پاکستان ذوق محبت می دهد ، در خراسان بوسیله ابوسعید ابوالخیر رواج یافت . و شیوع آن در بین صوفیه چنان شد که ابوالعلاء معرّی شکم خوارگی و پایکوبی صوفیه را در اشعار خویش به