تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 460

« فما فی الوجود طاعه ولا عصیان ولا ربح ولا خسران ... إلّا وهو مراد للحقّ تعالی ، وکیف لا یکون مراداً له، وهو أوجده » .(1)

عفیفی می گوید:

« وعلی هذه النظریه الجبریّه یری ابن عربی أنّ کل شیء یقرر مصیره بنفسه من حیث انّ له حظاً من الموجود لا یتعدّاه ، وهو لا یتعدّاه ، لأنّ عینه الثابته اقتضته ولم تقتض غیره ، ولأنّ الله یعلم من الأزل أنّ هذا هو الأمر علی ما هو علیه بل انّ الله نفسه لا یقدر أن یغیّر من ذلک شیئاً ، لأنّ ارادته لا تتعلّق بمستحیل، فالمؤمن والکافر، والمطیع والعاصی کل اولئک یظهرون فی وجودهم علی نحو ما کانوا علیه فی ثبوتهم أی علی

نحو ما کانت علیه أعیانهم الثابته فی علم الحقّ وفی ذاته » .(2)-(3)

2- هرگاه در خارج یک حقیقت ۔ حق تعالی - موجود باشد و غیر او وهم و خیال باشد پس همۀ افعال جاری در عالم - العیاذ بالله - فعل اوست که در انسانها ظهور و نمود پیدا کرده و سلطنت بر فعل و ترک نمود، بی معناست چون ظهور حقیقت موجود نیست تا از خود سلطنتی داشته باشد.

قیصری می گوید:

« اسناد الفعل إلی العبد بأنّه فاعله فأنّه نتیجه غیر صادقه ، لأنّ العبد قابل والقابل لا یکفی فی حصول النتیجه ، بل لابدٌ من فاعل ، والفاعل هو الله ،

1- فتوحات: 1، 37.
2- فصوص الحکم [التعلیقه ]: 40.
3- ابن عربی می گوید: « فمتی تصرف العارف بالهمه فی العالم فعن أمر الهی وجبر لا باختیار» عفیفی در ذیل این عبارت می نویسد : هذه ناحیه جدیده من نواحی نظریه ابن عربی فی الجبر کلّ شیء فی عالم هذا الرجل یخضع القانون الجبریه الأزلیه حتّی الاعتقادات والطاعات والمعاصی، والتصرف بالفعل فی العالم وعدم التصرف فیه » . همان : 158.