تاملی در نظریه اصالت وجود و وحدت وجود صفحه 461

لأنّ العبد مجردّاً عن الوجود هو العدم ولا یتأتی منه فعل ، ومع الوجود یقدر علی ذلک والقدره من لوازم الوجود، والوجود هو الحقّ فرجع الفعل إلیه » .(1)

بعضی از معاصرین می گوید :

قرار دادن توحید افعالی در عرض اقوال اشاعرۀ مجبره و معتزله مفوضه و حکمای امامیه که معتقد به امر بین الأمرین اند، بی تناسب است زیرا همۀ ممکنات اعمّ از انسان و غیر آن بنا بر سه مبنای اوّل حقیقت موجود خارجی اند، اگر چه وجودی ضعیف و فقیر داشته باشند، یا فقر و ربط محض باشد که هیچ ذاتی و حقیقتی برای آن جز ربط به واجب و غنی محض نباشند اما بنابر مشرب چهارم که همان توحید افعالی مورد بحث در عرفان نظری و مورد شهود در عرفان عملی است، ممکن را وجودی جز وجود مجازی نیست ، یعنی اسناد وجود به ممکن اسناد حقیقی نیست، بلکه مانند اسناد جریان به ناودان است که گفته می شود «ناودان جاری شد»، زیرا بر اساس مشرب عرفانی، موجود امکانی صورت مرآتی است که در خارج هیچ وجودی برای آن نیست، ولی این موجود امکانی با این شرایط به راستی از صاحب صورت حکایت می کند.

پس در این صورت معنای نفی جبر و تفویض از این صورت مرآتی از باب سالبه به انتفای موضوع است و اثبات امری متوسط بین افراط و تفریط برای این صورت مرآتی از باب مجاز در اسناد است، زیرا قول به نفی جبر و تفویض نسبت به صورت مرآتی که وجودی برای آن در خارج نیست ، قضیۀ سالبه ای است که سالبه بودن آن به انتفای موضوعش است و قول به مختار بودن این صورت مرآتی در افعالش با اعتقاد به عدم وجود خارجی برای آن قضیه ای است که اسناد محمول آن به موضوعش مجاز عقلی است .(2)